Menyang kontèn

Winih Semi

Saka Wikisumber
[ Cover ]
Winih Semi
Antologi Geguritan Bengkel Sastra Jawa 2002








Balai Bahasa

Jalan I Dewa Nyoman Oka 34

Yogyakarta 55224
[ Title ]
Winih Semi
Antologi Geguritan Bengkel Sastra Jawa 2002








Balai Bahasa

Jalan I Dewa Nyoman Oka 34

Yogyakarta 55224
[ Colophon ]

Winih Semi

Antologi Geguritan Bengkel Sastra Jawa 2002

Copyright 2002, Bengkel Sastra Jawa




Editor:

V. Risti Ratnawati


Pracetak:

Bodronoyo

Wiyatna

Rijanto


Penerbit:

Balai Bahasa Yogyakarta


Pencetak:

GAMA MEDIA Jalan Lowanu 55 Yogyakarta 55162

Telepon/Faksimile: 0274-384830

e-mail: gama.media@eudoramail.com


Isi di luar tanggung jawab percetakan


Hak cipta penulis dilindungi undang-undang hak cipta 1987.

Dilarang mengutip atau memperbanyak sebagian atau seluruh isi

buku ini dalam bentuk apapun kecuali atas izin penerbit.

[ Cecala ]
CECALA

Minangka kangge ngrembakakaken sastra Jawa, Balai Bahasa Yogyakarta ing taun 2002 ngawontenaken satunggaling kegiyatan ingkang kawastanan Bengkel Sastra Jawa 2002. Kegiyatan menika kawontenaken kaping sekawan, pendhak dinten Minggu ing wulan Juli 2002. Sedaya peserta saking Sekolah Lanjutan Tingkat Pertama sa-Kabupaten Bantul.

Kanthi wekdal ingkang sanget cumpen menika, kegiyatan Bengkel Sastra Jawa mligi nggegulang geguritan utawi puisi Jawa. Peserta kegiyatan dipunbimbing supados saged mahami, maos, lan latihan nyerat geguritan. Ing pungkasaning kegiyatan peserta kasil nyerat lan nglempakaken geguritan ingkang lajeng kaimpun dados satunggaling antologi asesirah Winih Semi.

Gegadhangan kita, kejawi minangka bukti kasiling peserta anggenipun nganggit geguritan, mugi-mugi buku antologi menika wonten paedahipun saengga saget nyengkuyung tuwuh lan ngrembakanipun sastra Jawa ing pamulangan-pamulangan.

Yogyakarta, Juli 2002
Kepala Balai Bahasa Yogyakarta


Drs. Suwadji

[ Atur Sapala ]
ATUR SAPALA

Salah satunggaling ikhtiyar kangge masyarakataken karya sastra Jawa lan ningkataken apresiasi sastra ing lingkungan generasi mudha, mliginipun siswa SLTP, Balai Bahasa Yogyakarta wiwit tahun 1998 ngawontenaken kegiyatan Bengkel Sastra Jawa.

Materi ingkang kapilih kangge ngisi kegiyatan Bengkel Sastra Jawa tahun 2002 menika awujud geguritan. Pramila peserta kaajak nggegulang geguritan supados mangertosi kados pundi cara-caranipun utawi teknik apresiasi (maos, mahami, lan nliti) lan ekspresi (nyipta, manggungaken). Salaminipun tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa, peserta dipunbimbing dening tutor ingkang gamben nggegulang babagan Apresiasilan ekspresi (Drs. Suwardi Endraswara, M.Hum., Dewi Astuti Nurlaila, lan Dhian Radwiyanto). Kagadhang peserta Bengkel Sastra Jawa 2002 nggadhahi kawigatosan dhumateng sastra Jawa, ingkang saged kabukten lumantar tuwuhipun puluhan geguritan anggitan peserta bengkel salaminipun tumut kegiyatan ingkang kakempalaken wonten ing antologi menika.

Perlu kawuningana bilih geguritan ingkang kamot ing antologi menika wonten ingkang dipun “wangun” utawi kasunting senaosa namung sekedhik, kanthi pengangkah supados langkung ngresepaken. Dene peserta ingkang nggadhahi bakat sae anggenipun nyipta geguritan, antawisipun Bekti Palupi (SLTP 2 [ Atur Sapala ]Kretek), Sihono (SLTP 3 Pajangan) lan peserta ingkang nggadhahi kaunggulan maos, antawisipun Latifa Khoirun Nissa (SLTP 1 Sanden), Febriana Candra Dewi (SLTP 1 Kretek), Pandu Asmara (SLTP 1 Srandakan), lan Titis Kurnia Putri (SLTP 1 Sanden).

Awit saking kegiyatan Bengkel Sastra Jawa 2002 ingkang lumampah kanthi rancak lan sae, semanten ugi kasil kacithakipun antologi menika, pramila kula aturaken panuwun dhumateng (1) Kepala Balai Bahasa Yogyakarta, (2) Kepala SLTP N 1 Sewon, Bantul, (3) MGMP Bahasa Jawa SLTP Kabupaten Bantul, (4) Drs. Suwardi Endraswara, M.Hum., (5) Dewi Astuti Nurlaila, (6) Dhian Radwiyanto, lan (7) sedaya peserta kalebet panitia ingkang kanthi ikhlas mbiyantu saha nyengkuyung lancaripun kegiyatan Bengkel Sastra Jawa 2002. Nuwun.

V. Risti Ratnawati

[ Dhaptar Isi ]DHAPTAR ISI

Halaman

CECALA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
4
ATUR SAPALA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
5
DHAPTAR ISI
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
7


ANA SURYANINGSIH (SLTP 1 Kasihan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
1
  • Ibuku
  • Pasrah
ANDI PRI HANTORO (SLTP Muh. 1 Pundong)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
3
  • Nelangsa
  • Pahlawan
  • Bekti
  • Kasmaran
  • Paman Sam
BAYU HANDOKO (SLTP Muh. 1 Pundong)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
12
  • Konang
  • Guru
  • Lintang
BETI MUSTIKA RINI (SLTP 4 Pandak)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
15
  • Buku
  • Banyu
  • Pedhese Lombok
  • Pari
BERL PALUPI (SLTP 2 Kretek)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
19
  • Simbah Kakung
  • Parangkusuma ing Wayah Bengi [ Dhaptar Isi ]
  • Citra Pemimpin Reformasi
  • Pemimpin kang Murka
  • Panambang Pasir
  • Pak Dhe
DANANG K. (SLTP 3 Lmogiri)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
25
  • Kangenku
  • Kanggo Negriku
  • Tangi Saka Turu
DAWAMI (SLTP Muh. Kasihan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
28
  • Semut
  • Lemut
DWI ASTUTI (SLTP 2 Kretek)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
30
  • Kebluk
  • Kendhil
  • Mrica
  • Peniti
  • Gabah
  • Slamet Donya Akherat
EFIT DORIYANA (SLTP 2 Banguntapan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
36
  • Ibu
  • Transportasi
ENI WIDYANINGSIH (SLTP 1 Imogiri)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
38
  • Wong Tuwa
  • Guru
  • Foto
  • Wit Pari
ERLINA (SLTP 4 Bantull)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
42
  • Candhi Prambanan
FEBRIANA CANDRA DEWI (SLTP 1 Kretek)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
43
GALUH ANDUKA SARI (SLTP 4 Pandak)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
45
  • Tawon
  • Adzan
  • Lompong
IMAM WICAKSONO (SLTP 1 Bantul)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
48
  • Kangen
  • Kanca
  • Balung
  • Ilang
KARYATUN (SLTP YP Sanden)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
52
  • Semut
  • Aku
KUSNIYATI (SLTP 1 Sewor)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
54
  • Guruku
  • Ibu
  • Narkoba
  • Dosa
LATIFA KHOIRUN NISSA (SLTP 1 Sanden)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
58
  • Udan
  • Lilin
  • Sapu Sada
  • Gendheng
MULIWANTI (SLTP 1 Sewon)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
62
  • Seneng Karo Susah
  • Kembang Lan Tembang
NOVI TRI UTAMI (SLTP 1 Bambanglipuro)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
64
  • Kardhus
  • Nyinggung Ati
  • Basaku
  • Dedonga Kanggo Anakku
PANDU ASMARA (SLTP 1 Srandakan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
68
PARIMAN (SLTP 2 Pajangan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
72
  • Sedhih
  • Bingung
  • Lintang
  • Tangise Ibu
PRASI AJI RAHAYU (SLTP 1 Kretek)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
76
  • Buku
  • Udan
RAYI DENOK SUNESTI (SLTP 2 Bambanglipuro)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
78
  • Wengi
  • Jati Dhiri
  • Kancaku
  • Cawang
REFTINA KUSTYANING ASTIWI (SLTP 1 Pundong)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
82
  • Angin
  • Buku
  • Iwak
  • Cagak
RIAN ROSITA LUTFI (SLTP 1 Imogiri)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
86
  • Kangen
  • Mulih Sekolah
  • Rodha
  • Urip Iki
SIHONO (SLTP 3 Pajangan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
90
  • Semut-Semut Abang
  • Kafir
  • Indonesiaku
SUKMAWATIISETP 3 Pleret)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
93
  • Adhiku
  • Narkoba
  • Golek Ngelmu [ Dhaptar Isi ]
  • Guruku
  • Pesisir Parangtritis
TITIS KURNIA PUTRI (SLTP 1 Sanden)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
98
  • Srengenge
  • Kangen
  • Kancaku
  • Aku
ZAINAL ARIFIN (SLTP 3 Pajangan)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
102
  • Semut
  • Donya
  • Getih
  • Dosa Kambil
  • Narkoba

MAKALAH

SUWARDI ENDRASWARA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
113
  • Kreativitas Ngripta Geguritan
  • Langkah dan Mode! Mencipta Geguritan
DEWI ASTUTI N./DHIAN RADWIYANTO
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
125
  • Mari Bersama Membaca Puisi
BIODATA: PESERTA
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
131
[ 1 ]ANA SURYANINGSIH

SLTP 1 Kasihan

IBUKU

oh ... ibuku kang daktresnani
nggulawenthah cilik nganti gedhe
ndhidhik nganti dadi bocah
kang pinter

ndonga wae marang Gusti
labuh labetmu oleh ganti

[ 2 ]PASRAH

sakjroning wengi
wedi marang kang medeni
bingung ora ana kang nulung
lunga nanging ora kuwasa

manungsa bisane nglakoni
rasah sambat lan nggresah
pasrah lan taat marang Allah

[ 3 ]ANDI PRI HANTORO

SLTP Muh. 1 Pundong


NELANGSA

Ngrasakake urip ing alam donya
ati iki kaya diiris-iris
Bapa biyung wis tilar donya
Awan bengi tansah kelingan
Nalika Bapa dedongengan
Sedina rasane setaun
Donya iki wis kiamat rasane

O, Gusti Rajaning Raja
Mugi kepareng amelasana
Aparing tentreming nyawa
Kawula nyuwun kekuwatan
sarta pangayoming swiwi Paduka

[ 4 ]PAHLAWAN

Kamardikan ...
kang dadi tujuanmu
Nantang penjajah
kang malang kadhak ing tengahing rakyat Indonesia
kabeh lega lila
dene nyawa kang dadi rabuk
Tanpa pamrih anggonmu gegaweyan
Nglawan penjajah kang sumangkeyan

Kuwat lan digdaya
kang nlusup ing awakmu
Setya lan wicaksana
kang nlusup ing atimu

[ 5 ]BEKTI

Bangsa kita para mudha
Tresna mring sasama
Berbudi bawa laksana
Sagung isi Pancasila
Tinanem telenging driya
Bekti ing Gusti yayah rena
Angurbanake jiwa raga
Kinarya labuh nagara

[ 6 ]KASMARAN


Oh nimas ...
aku iki sajak lagi nandhang kasmaran
awan bengi aku tansah kelingan sliramu
sliramu tansah dadi impenku
sliramu tansah dadi kangening atiku
apa iki kasmaran?

oh nimas ...
upama sliramu sekar
aku bakal dadi kumbang
upama sliramu Dewi Shinta
aku kang bakal dadi Prabu Rama

oh nimas ...
rupamu ayu pindha widadari tumurun bumi
kang gawe ati iki kapang
yen ora pethuk sedina,
rasane pengin, pengin, lan pengin ketemu
ora ana wanita sing taktresnani
kajaba kowe, nimas ...

[ 7 ]PAMAN SAM

asu
pancen asu nagara iki
ngrusak tata kramaning manungsa

saleksa cara digunakake
kanggo ngringkihake umat Islam
Afganistan tuladhane
nagara Islam kang dadi kurbane
puluhan ewu manungsa
mati syahid ing peperangan

dhuh Gusti kang Makarya langit bumi
tekakna siksa marang kang dur angkasa
paringa kuwat umat Islam
kang perang kanthi jihad fisabilillah

[ 8 ]ARI SETYANINGSIH

SLTP 2 Pajangan


LEMAH

Panggonan kang akeh gunane
anane kadadeyan panguripan
manungsa urip lan mati

Lemah ...
Ing wayah rendheng subur akeh banyune
Nanging wayah ketiga tandhus

Lemah ...
Tanpa ana lemah kita ora bisa urip
banget agung kang nyiptakake bumi
Gusti Kang Maha Kuasa

[ 9 ]LAMPU


Pancen bener ...
Lampu luwih guna ing wayah peteng
Jaman biyen durung ana lampu kaya saiki
Arane mung lampu senthir

   Lampu ...
   Wis akeh wong-wong kang nggunakake
   Padha dipasang ing omahe dhewe-dhewe

Lampu ...
Sorotane cahyamu
Madhangi pojok-pojok kamarku
Kepriye donya iki tanpa kowe
Lampu

[ 10 ]

PITIK

uripmu padha unpku
aku mbutuhake pangan, kowe uga
kowe ditetesake
aku dilairake

pitik, oh pitik
akeh kaluwihanmu tinimbang aku
sakwise netes banjur isa mlaku
senajanta melek durung sampuma

pitik ...
mundhak gedhe kowe golek pangan dhewe
kanggo kabutuhanmu
aku sing nyata luwih tuwa
durung isa golek pangan dhewe

pitik
ngapa umurmu sethithik?

[ 11 ]DALAN

wong padha ngliwati kowe
mlaku, numpak pit
uga montor

dalan
diwiwiti saka cilik banjur gedhe
padha karo aku
kadhang sepi, kadhang rame

dalan
pucuk lan bongkotmu saka ngendi lan tekan
ngendi?

[ 12 ]BAYU HANDOKO

SLTP Muh 1 Pundong


KONANG

Sepining wengi iki nambah asreping swasana
Bungahe angkup swarane pating slengkup
Gathuke wulu walang neng wit-witan
Ngeriking wulu gangsir kaya di iwir-iwir

Sedhihing atiku
Ora kaya bungahing konang
Nandhakake yen sliramu ora tau nandhang
sungkawa

Padhanging atimu sumebar mung kanggo awakmu
dhewe
Mabur mrana mabur mrene
Ora ana sing ngaruhake.

[ 13 ]GURU

Cahyaning ati
Polahmu digugu lan ditiru
Pahlawan ilang tanpa pamrih
Jasamu sak dawaning jaman

   Mula ...
   Bektia marang guru
   Kang dadi oboring pendidikan
   Kang mandhegani pembangunan moral

[ 14 ]

LINTANG

cahyamu kemerlip
gawe tentreming ati
nalika aku nandhang sungkawa
kowe dadi tamba
saben weruh lintang kemerlip
aku kelingan Sang Hyang Widhi

[ 15 ]BEKTI MUSTIKA RINI

SLTP 4 Pandak

BUKU

Saiki wis kelakon kekarepanku
Amarga ...
Buku akeh paedahe
Buku uga ndadekake oleh prestasi
bodho dadi pinter
Lan kanggo golek ngelmu

Buku ...
Saka jasa-jasamu
Aku dadi bocah kang guna
Kanggo bangsa lan negara
Uga dadi penerus bangsa

Buku ...
Kabeh padha mbutuhake
Kanggo nambah pengetahuan
Kanggo ngisi wektu sela
Karana maca
Amarga buku sumbering ngelmu

[ 16 ]BANYU

Wujudmu pancen katon sepele
Nanging kabeh mbutuhake
Amarga banyu mujudake
Salah sawijining kebutuhan pokok

Nanging akeh manungsa kang luput
Anggone nggunakake banyu
Saengga njalari ...
Lelakon kang ora becik

[ 17 ]PEDHESE LOMBOK

pirang-pirang dina
wus dakliwati
sedina kaya setaun
dakrasake ati iki tambah pedhes
nandhang kahanan kang ngenes

rasane ati hiwih pedhes
tinimbang lombok
pedhese lombok mung sedhela
nanging pedhese ati
suwe banget
ora bisa ilang tanpa tamba

yen ati iki bisa omong
bakal dakturuti apa panjaluke
nanging apa kang bisa taklakoni
kejaba nyuwun marang Gusti Kang Kuwasa

[ 18 ]PARI

yen daksawang ...
kowe mung sawijining wit cilik
nanging yen dipikir kanthi nalar
kowe mujudake sawijining ngelmu
kanggo manungsa

kabotan isi kowe tansah ndhungkluk
pratandha rasa andhap asor
nanging yen manungsa
mung tansah ...
nggedhekake lan ngatonake kapinterane

yen kowe padha karo manungsa
kowe bakal dadi tuladha
tuladha becik tumrap manungsa

[ 19 ]BEKTI PALUPI

SLIP 2 Kretek


SIMBAH KAKUNG

Simbah kakung ...
Dina bakda ing surya Sawal
Aku isih sak pejagong
Ngendikane renyah ora ana tembung kang
nyalawadi
Guyon karo anak putune
Ana ing dalem kang sarwa prasaja

Simbah kakung ...
Surya Dulkaidah durung prapta
Atiku kaya sinendal mayang
Ana manuk dhandhang nyuwara ngrangin
Paweh warta kang nrenyuhake
Simbah wis sowan ana ngayunaning Pangeran

[ 20 ]PARANGKUSUMA ING WAYAH BENGI

pinuju bengi wulan purnama
Sunaring rembulan ndadari jagad raya
bumi padhang kaya rina
tuwa mudha tirakat
manekung kang akarya jagad

Parangkusuma ...
seje papan katon sesawangan
wadon tanpa wilangan
gegojegan guyon sing sunaring rembulan
angin sumbribit hawa atis dadi sirna
gegawa bungah lan gembira

Parangkusuma ...
miturut para sepuh
limalas taun kepungkur
wulan purnama malem anggara kasih
katon edhum lan tintrim
saiki katon beda

[ 21 ]CITRA PEMIMPIN REFORMASI

trenyuh, prihatin, mangkel, anyel dadi siji
ngrasakake patrap lan trekahe
kudune ngayomi
sakmesthine ngayemi
kagadhang darbe rasa welas asih
mikirake lan ngiguhake kawula dasih

nanging ...
mung padha mikirake awake dhewe
padha rebutan kalungguhan
ngidak lan menyak kawulane
nggedhekake srakahe

[ 22 ]PEMIMPIN KANG MURKA

nalika isih sehat
duwe pangkat dhuwur
ngemban negara

suwening suwe ...
jaman reformasi teka
kowe diprotes warga
amarga dhuwit negara

saiki kowe wis tuwa ...
lara-laranen malah arep dikunjara
kayadene Baiadewa ilang gapite

[ 23 ]PANAMBANG PASIR

panambang pasir ...
swara adzan subuh durung keprungu
kowe ngucek mripat mlayu brabat
nututi swaraning trek kang nyemplung bengawan
bot-boting ngupaya sandhang boga
ngeruk inten ireng warihing bengawan

panambang pasir ...
nadyan pait getir dadi bogamu
tetep ora lali Hyang Widhi
manekung ngibadah sholat Subuh ing tengahing
bengawan
minangka bukti kasudibyanmu
klebu jaima pilih tandhing ngadhepi pacoban

[ 24 ]PAK DHE

nalika jaman semana
golek pangan rekasa
kowe nedya mbantu wong tuwa
golek iwak neng kali

Pak Dhe
suwening suwe
wektu saya mrambat
kowe nedya adus neng kali

nanging ...
kabeh wis dipesthekake Pangeran
kowe klelem neng kali jero ... jero ... lan jero
kabeh wong arep nulungi
ning wis kebacut keri
kowe sowan neng pangayunaning Widhi

[ 25 ]DANANG K.

SLTP 3 Imogiri


KANGENKU

Yen aku mbukak mripat iki
pengin aku weruh kowe
neng sepining dina, dina, dina, lan dina
kangenku sapa kang bisa marekake

   kangenku mabur dhuwur, dhuwur, tanpa ukur
   kangen .... ?
   Aku, ora bisa ngerti
   nanging kowe uwis lunga adoh
   adoh-adoh tanpa jarak

ning beda donya
aku uga mung bisa
ngirim donga pambagya
donga kang adoh saka sampurna
Muga-muga kowe kekal neng swarga, Amin ....

[ 26 ]KANGGO NEGRIKU

Janjiku kanggo negriku
Janji kang ngabdi jiwa lan raga
Dwi warna tetepa ngibar neng dhadhaku
kanggo semangat juang pemudamu

   Ing jaman kang wis merdika iki
   ayo kanca bebarengan, ngisi pembangunan
   Indonesia
   tanah airku, aku ngabdi marang sliramu

Kanthi maton bebarengan ayo
sinau ing pawiyatan
kanggo masa dhepan kang gemilang

   Sembribit angin kamardikan
   pratandha tumuju nagara santosa

[ 27 ]TANGI SAKA TURU

umurku tik... tok ... tik ... tok
sedina, seminggu, ... wis setaun
rungokna montor mabur kae
apa ya ora pengin tangi

   metu, lan delengen sawah kae
   delengen apa isih ana sing jembar
   delengen lan rungokna apa lurung kae isih sepi

tangi, lan delengen kiwa tengenmu
tangi, donya uwis maju
gaweanmu ora mung turu
turu, mangan, turu, terus mangan
tik ... tok ... tik ... tok

   nyekseni jaman uwis maju
   tik ... tok... tik ... tok

[ 28 ]DAWAMI

SLTP Muh. Kasihan


SEMUT

nadyan awakmu cilik
warnamu warna-warni
yen awakmu dilarani
mesthi nesu
kaya dene manungsa
yen dilarani padha nesu
ket biyen awakmu
cilik ... cilik ... cilik banget
ora mundhak gedhe
semut
mlakumu baka sethitik
ora isa cepet
kaya dene wong sabar ora kesusu

[ 29 ]LEMUT

kowe mabur ngalor, ngidul
kaya wong bingung
kowe mabur tanpa tujuan
waton mencoki awake manungsa
kowe nyokot manungsa
sing ora duwe dosa
malah kowe gawe lelara
lemut
kawit biyen kowe pancen
nakal ... nakal.., nakal banget
ora owah-owah
lemut
saiki jaman modheren
negara nggawe
obat ngilangake lemut
lemut saiki uripmu sengsara
kaya dene biyen manungsa
kok gawe sengsara

[ 30 ]DWI ASTUTI

SLTP 2 Kretek

KEBLUK

wong kang kebluk
urip ing donya ora duwe kanca
saben dina mabuk-mabukan
akhlak gelis rusak
budine kaya kewan
ora duwe tatanan
kaya kebluk yen dinggo pendhak dina
cepet rusak dibuwang ora kalap

wong kang cepet rusak awake
ngangkat beras satus kilo
njunjung brambang karo tengah kwintal
apa ya ora sayah?
nanging kepiye maneh yen ora ngangkat
wong ora bisa urip
kaya wong adang tanpa kebluk
ora bakal mateng berase

[ 31 ]KENDHIL

urip kaya kendhil akeh senenge
awak singset kaya kendhil
awak alus kaya kendhil
kelap-kelip emas ing awak
lir kendhil kan katon menceling
urip lir kendhil cepet Jemune
Jlambe amba mangap ... mangap ... Mangap terus
apa-apa nyemplung
awak gelis lemu,
nanging ....
ya nyuda cuweran ing awak
kang metu saka lambe
oweh kang terus-terusan
eces kang ora leren
ora mandheg nganti asat

[ 32 ]MRICA

mrica ....
bocah cilik kang licik
bocah cilik kang nylekit
pedhes ing ati
kaya mrica yen kaklethak
pedhes ing lambe

mrica ....
bocah cilik kang elok
hocah cilik kang lantip
bocah cilik isa dadi tuladha
bocah cilik isa mulang kanca
lir mrica isa bumboni jangan sakwali

[ 33 ]PENITI

peniti ...-
mung dlusap-dlusup
golek nggon empuk

peniti hias
yen dianggo wanita
ditambah esem manis

adhuh ....
para pria langsung mendem
katambah dombiong
bingung mlompong
kepriye le arep omong?
aku tresna marang sliramu, cah ayu

peniti ....
yen nyoblos driji
langsung muni tulung-tulung
adhuh, iki Iho bryung
biyung bingung tetulung

[ 34 ]GABAH

gabah ....
gabah seglintir
katandur dadi secangkir
kanggo ngisi weteng klingsir
ora jeleh nganti kuping dawir

gabah ....
isa urip yen banyu agung
bisa urip yen dirabuk
isa-isa urip marga Kang Maha Agung

gabah ....
eman, yen kabuwang
kasebar ing plataran
dithotholi kewan umbaran

[ 35 ]SLAMET DONYA AKHERAT

urip gembira ing kulawarga
urip rukun karo tangga
urip jujur neng negara
urip apik ana ing donya

urip ja pecicilan
numpak montor ja ugal-ugalan
nggawa layang montor manut aturan
rabakal kacegat polisi keamanan

urip ja kena godha
godha setan kang gentayangan
godha wong kang kurang ajaran
godha barang kang maksiyatan

ngaji saben sore, sholat saben dina
dermawan marang sapada-pada
tetulung marang kanca
donga marang Kang Maha Kuwasa

[ 36 ]EFIT DORIYANA

SLTP 2 Banguntapan


IBU

Ibu
Kowe sing nglairake aku
Sing nggedhekake aku
Sing ndhidhik aku
Supaya dadi bocah migunani
Kanggo bangsa lan negara
Ibu
Aku ora bisa mbales pangorbananmu
Aku mung bisa ngormati kowe
Tampanana bektiku iki
Matur nuwun ibu.

[ 37 ]TRANSPORTASI

Jaman wis maju
Akeh alat transportasi moderen
Tranportasi darat, laut, lan udara
Eneng montor mabur
Sing bisa ngejak awak dewe nganglang

[ 38 ]ENI WIDYANINGSIH

SLTP 1 Imogiri

WONG TUWA

Nalika kowe biyen isih cilik
Durung isa mangan lan ngombe dhewe
Sikil durung isa ngadheg jejeg
Bapak lan ibumu sing ngopeni
Ndulang ... ngombe ...
Isih diladeni
Banjur sakwise dadi wong gedhe
Omah apik, pangan keturutan
Turu neng kasur empuk mendhut-mendhut
Mangan nganggo iwak pitik
Umuk ... lali ...
Ora males marang wong tua
Duh, Gusti...
Kebangeten tenan!!!

[ 39 ]GURU

Digugu lan ditiru
Nalika aku durung isa nulis
Nalika aku durung isa maca
Kanthi sabar lan teliti
Kowe mulang aku
Sakiki ...
Aku dadi wong gedhe lan pinter
Isa maca, isa nulis
Isaku amarga kowe
Guruku ...
Matur nuwun banget

[ 40 ]FOTO

foto ing tembok ngarep kae
ora beda karo aku
anteng, meneng, mingkem, ora isa ngapa-apa
kejaba mung ndeleng
sing ana ing ngarepe
aku uga ngono
ati iki nangis

ora ana kang gelem karo aku
ora ana kang gelem dadi kancaku
aku ana padha karo ora ana
senajan aku ora ana
ora ana uga Kang kelangan

[ 41 ]WIT PARI

urip iki ora beda karo pari
saya pinter saya ora umuk
beda karo wong bodho kaya kebo
saya bodho saya umuk
jan ... donya iki wis kuwalik tenan!

urip iki ora beda karo pari
sing gawe gatel
dirit, disebrak, dipepe, digiling
digodhog banjur dipangan
semono uga manungsa ala
sesuk mesthi tampa piwales
ing alam kana

[ 42 ]ERLINA

SLTP 4 Bantul


CANDHI PRAMBANAN

Nalika aku lan kanca-kanca
dolan
Aku mampir papanmu
kang apik lan endah
Aku lan kanca-kanca
mubeng plataranmu

   Candhi Prambanan ...
   Senajan mung tumpukan watu
   ora bisa taklalekake
  tekan ilanging nyawaku

[ 43 ]FEBRIANA CANDRA DEWI

SLTP 1 Kretek


IRUS

irus
rupamu nengsemake
rupamu cemani kaya R. Gathutkaca
awakmu medhet cekelane
alus resik tur mencutake

  irus yen dolan akeh kancane
  warna-warna mitrane
  yen mlumah dicedhaki kancane
  yen dibukak jebul jangan isine

irus
apa iku sejatine?
saben wong kepengin ndarbeni?
amarga akeh pigunane

  pira regane irus
  nganti ora ndarbeni
  ndadak ngreka lan masang-masangi
  irus barang kang aji

ana irus kayu, digawe nganti lunyu
kang nggunakake ngguya-ngguyu
jalaran kang nduweni ibu
irus ...!

[ 44 ]KURSI

pira regane kursi
nganti ora ndarbeni
ndadak ngreka lan masang-masangi
supaya ora ngawistarani
yen akeh pasangan eri
  ana kursi kayu
  diplitur nganti luyu
  kang nglungguhi ngguya-ngguyu
  jalaran tase muncu-muncu
  ana kursi wesi
  krasa atos yen dilungguhi
  mula ora ana kang ngrusuhi
sepira ajine kursi
nganti rebutan andarbeni
kowe lan aku ora butuh weruh wewadi iki
jalaran mokal bisa nggenteni
  sepira regane kursi
  dene nganti ditumbal-tumbali

[ 45 ]TAWON


Tawon ...
Wujudmu dhisik medeni
Bareng wis metu swiwimu kuwi katon apik
Gawe kesengsem atine wong akeh

Tawon ...
Gunamu kanggo manungsa akeh banget
Upamane kowe ngingsep sarining kembang
Kowe mbiyantu produksine kembang mau
Supaya bisa ngasilake kembang sing luwih apik

Tawon ...
Anggonmu sesolah ngalor-ngidul, ngulon-ngetan
Agawe seneng atine wong sing ngewasake
Oh... tawon kowe akeh gunane

[ 46 ]ADZAN

Adzan ....
Katon kumandhang swara adzan ing mejid
Wong-wong katon tanggap, banjur menyang mejid
Nindakake salat limang wektu kang wajib

Adzan ....
Adzan panggilaning salat kanggo sapa wae
Kanggo nglebur dosa lan
Nyembah sing gawe urip lan patining manungs@
Supaya tentrem neng donya lan akhirat
Amin .....

[ 47 ]LOMPONG

wit lompong akeh gunane
kanggo gawe kerajinan
tas, wadhah regetan sapanunggalane
   nanging banyu kang netes ing godhonge
   mesti mlayu mrana-mrene
   pratandha kowe ora duwe kapercayan dhiri
ganjarane dibabati, dipepe dianam, dieret-eret
diguntingi
rekasane kang ora nduweni kapercayan dhiri

[ 48 ]IMAM WICAKSONO

SLTP 1 Bantul

KANGEN

Kangen
Aku kangen marang sliramu
Aku kangen karo rupamu
   Kangen
   Kangenku wis ora bisa ditambani
   Kangenku wis ora bisa ditutupi
Ta, mas...
Wis suwe kangenku sumimpen
Wis suwe aku ngenteni tekamu
Mung ... potretmu sing tak sawang
Mung ... rupamu sing tak impekke

[ 49 ]KANCA

Kanca
Dina-dina tak liwati karo kowe
Dina-dina mesthi ana aku lan kowe
Ora ana padu kang nggangeu
Ora ana dina kang tak liwati tanpa kowe
   Kanca
   Neng endi kowe saiki
   Tak goleki rana-rana ora ana
Kanca muga-muga kowe
Tansah andum slamet
saka Gusti kang Maha Welas

[ 50 ]

BALUNG

balung ...
nasibmu ora beda karo aku
yen wis ilang daginge dibuwang dinggo rebutan
asu
semono uga aku ...
yen wis ora duwe utek banjur dibuwang
kapan aku bisa uwal
saka brebeging donya iki

[ 51 ]ILANG


isih kelingan nalika kowe pamitan
isih krasa larane nalika kowe mblenjani
katresnanku
durung mari laraning ati

dhuh Gusti ...
kaya mengkene larane katresnan diblenjani
kaya mengkene larane ati dilarani

mung panjalukku
kowe ora nglalekake aku

[ 52 ]SEMUT


saben dina kowe kerja
ngalor... ngidul ...
ngulon...ngetan...
golek pangan karo kanca.
kaya uripku ing ndonya iki

ngalor.... ngidul....
ngulon.... ngetan....
golek pangan kanggo kulawarga

[ 53 ]AKU


aku metu
nalika metu aku bebarengan
tes ... tes ... tes ...
aku mili ana ing kalen-kalen ing pipi
nalika tekan ngisor
aku tiba ana lemah
banjur mlebu ing selaning lemah

[ 54 ]

GURUKU


Pendhak dina kowe menehi ilmu
Tanpa ngarep-arep balesan muridmu
Kowe kuwi panuntun anggonku mlaku
Neng endi aku kudu mlangkah maju

Guruku,
Neng endi kowe ana neng kono taktemoke ilmu
Piwulangmu aku ngerti
Kanggo sangu dina ngarepku

Guruku,
Keikhlasanmu nggugah atiku
Kowe kuwi pahlawanku
Kowe kuwi ngudhari rubedku

[ 55 ]IBU

Sangang sasi aku neng njero wetengmu
Pirang taun anggonmu ngrawat aku
Kowe nuntun aku neng dalan kang bener
Supaya sesuk gedhe aku ora keblinger
Ibu,
Aku njaluk pangapuramu
Ora bisa bekti marang awakmu
Nalika kowe isih urip ing donya iki
Ibu,
Aku ora bisa mbales apa-apa
Aku mung bisa manjatke donga
Kanggo katentreman ibu ing alam kana

[ 56 ]NARKOBA

Hei kanca
aja nganti kejlungup
aja nganti kegeret
ing donya kang ireng
dinamu isih dawa
aja nguciwake wong tuwa
tumindakmu nemtokake nasibmu
aja keblinger ing donya ora bener
narkoba,
setan iki ngrusak jiwa ragamu
setan iki mateni kanca-kancamu
aja nyoba barang haram iki

[ 57 ]DOSA

tumindakku ing donya iki
ora nguciwake atiku
jangkahku manut karepku
ora ana sing bisa nglarang
nanging saiki
aku eling
wis nguciwakake wong tuwa
aku wis nguciwakake kulawarga
dhuh Gusti
nyuwun pangapura
ora bekti lan nglakoni
prentah-Mu
dosaku tumpuk undhung
ngluwihi uripku
mung siji kekarepanku
njaluk pangapura-Mu

[ 58 ]UDAN


ing mangsa ketiga
kowe ditunggu-tunggu
tekane

ing mangsa rendheng
kowe ndadekake banjir
ing ngendi-endi

Udan
Apa kang dadi
kekarepanmu?

[ 59 ]LILIN

Lilin
wengi iku
nalika listrik mati
aku nggunakake kowe
kanggo madhangi anggonku sinau

Lilin
pangurbananmu akeh banget
kowe ikhlas menawa awakmu diobong
supaya bisa kanggo pepadhang

Lilin
Menawa kowe bisa omong
apa kang arep kok omongake

Lilin
apa aku bisa kaya kowe?

[ 60 ]SAPU SADA

sapu sada
saka bonggol blarak
kang duwe sipat beda
nanging padha rukun
bisa kanggo reresik latar

sapu sada
kena apa manungsa
ing donya iki
ora bisa kaya kowe
manungsa padha ora rukun
gawehane mung padudon

sapu sada
apa manungsa
ora isin marang kowe?

[ 61 ]GENDHENG

Panggonanmu ing ndhuwur
Nanging kowe ora gumedhe
Kowe padha kumpul dadi siji
Ngleksanakake kang dadi tugasmu
Dadi pengayome sakisi omah

Yen awan
Kowe kepanasan
Yen bengi
Kowe kadhemen
Yen udan
Kowe kudanan

Tugasmu pancen rekasa banget
Nanging kowe ora tau sambat

[ 62 ]SENENG KARO SUSAH

seneng susah cobane Gusti Allah
wong ora bisa nyegah
aja tumindak grusa-grusu
supaya ora kleru

seneng lan susah
seneng amarga sugih
susah amarga kere
kabeh wis ana dalane
ora sah dipikirake
sing penting usaha lan dongane

[ 63 ]KEMBANG LAN TEMBANG

kembang minangka lambang
lambang wewangen paringane Gusti Allah
ora beda lagu lan tembang
kang bisa nyenengke ati

kembang liwat rupa
tembang liwat swara
tembang endahing swara
akeh kang tresna
tuwa mudha
gedhe cilik
kere lan wong sugih
kabeh bisa nembang

[ 64 ]

KARDHUS

kowe bisa kanggo apa-apa
bisa kanggo wadhah sakwernaning barang
mligine kanggo wadhah pacitan lan sega
nanging emane digawe saka kertas
apa kardus ora ana sing saka seng
kardus saka kertas, cepet suwek nek kena banyu
kardus saka seng tetep awet merga atos
nanging, ya rapapa pancen wis jinise
kabeh barang duwe kaluwihan lan kekurangan

[ 65 ]NYINGGUNG ATI

Watake wong kampung jati
satiti ngati-ati
wohing Jawa woding jati
tresna mring janmi sesami
bawa leksana berbudi
lega lila trusing sakeh janji
bekti Gusti gagah kulbi

[ 66 ]BASAKU

basaku, sira dadi kancaku
kancaku, leluhurku, kancane bangsaku
aku susah, sira dadi palipurku
aku bungah, sira guyuku
aku turu, sira kang nunggu
aku ngimpi, sira kang ngancani
basaku, basaku, basa Jawa
sira kang lara-lara, siningkang-singkang
lelabuhanmu, sirna ilang
aja sumelang, aja semelang aku kang tumandang
aku setya, tetep dadi pamong mitra
ayo kanca, ayo kanca
acancut tali wanda
ngleluri, memetri kanca sutresna basa Jawa
basamu, basamu, basane bangsamu
basane leluhurmu

[ 67 ]DEDONGA KANGGO ANAKKU

yen kowe nyawang langit
mbulane wis dadi pucet kaya mayit
birune langit sansaya klawu
anakku aja dadi bocah umuk
kuwat-kuwatna kaya woh
atos-atosa kaya watu
alas-alas kae bakal dadi plastik
kali-kali bakal mili racun
awang-awang kabong kaya bolong
kuwat-kuwatna anakku
ombak-ombak kang anggawa mala
bisa ngapyuk sapa wae
mula sing puguh atimu
mengko akeh wong kang kelangan atine

[ 68 ]SEMUT

Uripmu ora beda karo uripku
Saben dina golek pangan kanggo kulawargamu
Nyukupi kabutuhan sandhang lan papan
Supaya uripmu tansah entuk katentreman

[ 69 ]SULING

Wengi iki sansaya peteng
Wis...
Wis pedhoten anggonmu nyuling
Ora kuwat rasaning atiku
Krungu swara sulingmu

[ 70 ]MIRAS

kurang ajar
kowe pancen kurang ajar
dosamu ora bisa diampuni
wiwit biyen nganti saiki
wiwit jaman Jepang nganti jaman Reformasi
kowe tetep dadi mungsuh nagara iki

wis ...
wis cukup anggonmu nyilakakake manungsa
amarga kowe manungsa saya sawiyah-wiyah
marga kowe manungsa lali marang sing Kuwasa
lali marang sing nyiptakake langit lan bumi iki
miras kowe pancen...asu

[ 71 ]NN

kowe madhangi ati iki
ati sing mbiyen peteng dadi padhang
ati sing mbiyen lungkrah lesu dadi sumringah
kowe uga pituduh dalanku
yen aku kleru

aku ...
aku ora bisa urip tanpa kowe
kowe tansah tak impi-impi
saben lingsir wengi
rasa iki ora bakal sirna
saka bumi

[ 72 ]SEDHIH

Ing sawijining ngarep omah
Ana wong wadon
Sirahe rada tumungkul
raine pucet, sedhih
Amarga dheweke ditinggal ibune
pirang-pirang taun durung bali
Dheweke ya mung bisa ndonga
Supaya ibune cepet bali
lan slamet tekan ngomahe

[ 73 ]BINGUNG

Awak kesel
Ati panas
ngalor ngidul
kaya wong edan
turu rasane angel
pikiran ora karuan

[ 74 ]LINTANG

panggonmu ing langit
kelap kelip
nyenengke ati
cemlorot saka kadohan
disawang kaya adohe

lintang ...
uripmu ora beda kaya manungsa
nanging saiki donya wis rusak
akeh manungsa lali karo sing Kuwasa

lintang...
kowe gawe endahing langit
kowe gawe senenge ati
kowe pancen swargane manungsa

[ 75 ]TANGISE IBU


banyu sing mili saka udan
beda karo sing dirasakake ibu
banyu sing mili saka mripat
mertandhani kelara-lara atine

wolung sasi ibu mbobot
ditinggal bapak nyambut gawe
seprono seprene ditangisi
supaya cepet bali, banjur didongani

[ 76 ]BUKU


Buku iku sumbere ilmu
Saben dina dakwaca
Kareben aku pinter
Ora ketinggalan
Ing jaman modheren

Buku wis dadi kancaku
Sinau iku kuwajibanku
Dadi ...
Buku iku penting
Kena kanggo sinau
Wong-wong akeh sing ngguwangi buku
Nanging kowe
Aja tiru-tiru

[ 77 ]UDAN

Udan
Udan iku jare rezeki
Nanging arang-arang jebule
Nggawa kasangsaran
Pancen...
Nek cilik dadi kanca
Nek gedhe dadi musuh

Nanging, aku nganggep udan iku rezeki
Amarga mangsa ketiga
Akeh wit-witan padha alum
Nek ora disirami

[ 78 ]WENGI

tengah wengi aku tangi saka impenku
hawa adhem njejet dakrasakake
jebul wayah jam loro
aku ora ngerti
tangi ana kahanan sepi
atiku krasa sedhih
aku takon marang awakku
arep ana apa ing wengi anyep iki
atiku tambah bingung
mikirke kahanan wengi iki

[ 79 ]JATI DHIRI


saktenane ...
sapa aku iki
kena apa bisa tekan donya iki
aku ora ngerti
saben dina ngalor ngidul ...
golek ilmu
nanging sesuk ...
saktenane arep dakenggo ngapa
aku takon marang sapa
apa marang awakku dhewe...
aku kudu takon

[ 80 ]KANCAKU


kowe pancen kanca akrab
kanca kang ngerti aku
kancaku ....
susah sedhih ngancani aku
seneng aku duwe kanca kowe
nanging ....
saiki kowe nglungani aku
embuh isih kelingan apa ora marang aku
sing mesthi aku tetep kelingan marang sliramu

[ 81 ]CAWANG

kowe teka tanpa kandha
cawang
kowe ngreged-ngregedi papan
ndadekake aku nesu temenan
cawang.
enggala lunga
saka kene papan

aku suthik weruh regede papan
saka tumindakmu

[ 82 ]ANGIN


Sembribit krasa ana sakiwa tengenku
Gawe tentrem rasaning ati
Uga, gawe ngantuk mripat iki
Angin ana ing sakkupenging jagat
Lan angin ana ing saktengahe kahuripan
Ing alam donya iki

[ 83 ]BUKU

Buku ditata kanthi rapi
Ana pirang-pirang lembar
Wernane putih
Ora ora werna liyane
Ya mung ketok garis-garis sing ngatur buku iku
Saupama bumi iki kaya buku
Putih..., pucet ...
Kapiye kahanane?
Mesti ketok kaya ora ana kahuripan
Kang ngrenggani bumi iki

[ 84 ]IWAK


iwak kuwi ana werna-werna
iwak kuwi bisa dijangan
saupama dijangan
dicemplungake santen panas
kaya manungsa kang akeh dosane
mlebu neraka
kena panasing geni neraka

[ 85 ]CAGAK


omah, mesthi ana cagake
yen cagak pengkuh
mesthi omah bisa pengkuh
kaya dene agama
yen imane pengkuh, agamane mesthi pengkuh
nanging yen imane ora pengkuh
agamane ya ora pengkuh

[ 86 ]KANGEN


Aku kangen
Kangen banget....
Sing tak tunggu
Kok ya durung metu

Adhuh ibu .....
Kapan olehku bisa ketemu
Wus sewindu
Olehku nunggu sliramu

Apa, ibu wis lali karo aku?
Aduh, gek kepriye iki?
Aku wis rakuwat maneh
Gek, muliha ta, Bu...!!

[ 87 ]MULIH SEKOLAH


Mulih sekolah, awakku lungkrah
mlebu ngomah e .....
Lha kok pating blangkrah
Ana apa iki?
Pitakonku ing manah

Dhag dhig... dhug..
Swara getering jantungku
Pak!
Bu!
Mbak!
Celukku
Ora ana sautan

Aku tambah dheg-dhegan
Gek, padha neng ngendi ta?

e... lha ujug-ujug
ana swara ...
Cekikak
cekikik ...
Gek, sapa kuwi
Ngerti-ngerti

Selamat ulang tahun!
Mak jenggirat, atiku entek
Bapak, ibu, mbak ayu
Kabeh padha sumeh
Aku uga

Aku isih bingung
Aku mung bisa mlongo
Tak eling-eling
tanggal pira ta iki
e ... alah!
Lha rakya saiki ulang tahunku!

[ 88 ]RODHA


uripku kaya rodha
kang mubeng
kadhang kala neng dhuwur
kadhang kala neng ngisor

semono uga uripku
kadhang seneng
kadhang susah

nanging,
ora mung uripku wae
urip iki ya mung kaya rodha
iya ta ...

[ 89 ]URIP IKI


banyu warnane werna-werna
urip warnane uga werna-werna
susah, seneng
abang ijoning urip

banyu iku dalane werna-werna
urip dalane uga werna-werna
lurus, nggronjal
dalane urip

banyu iki mili mubeng
urip uga mili mubeng
manungsa mesthi bali
bali neng asale
neng ngarsaning sing duwe urip

pancen,
urip iku werna-werna
kaya ili lan wernaning banyu

[ 90 ]SEMUT-SEMUT ABANG


Semut-semut abang
Wujudmu cilik, irit-iritan
Ngalor ngidul ngulon ngetan golek pangan
Gawe seneng wong sing nyawang

Semut-semut abang
Lakumu nggremet alon-alon
Nanging mesthi
Ora golek perkara kang mbebayani
Aja pisan-pisan kowe ngganggu semut kuwi

[ 91 ]KAFIR


sajroning wengi, aku mikir
apa donya iki mung kanggo dolanan
apa donya iki mung kanggo neka-neka
wong-wong ing donya iki,
wus kaya ora duwe prikamanungsan
ora enom ora tuwa, kedanan rajabrana
nikmating donya
kabeh digayuh ora jujur
nyolong, nyopet, njambret
saiki pancen jaman kewalik-walik
wong wadon mung kanggo dolanan
kulawarga mung kanggo sampiran
kabeh uwal saka agama
ora nggubris wulanganing Kuwasa
wong wus padha edan
apa wong ora mikir
bakale sesuk diwales
kabeh mau saka godhaning setan

[ 92 ]INDONESIAKU


rikala semana, Indonesia dijajah Walanda
bapa, ibu, anak, putu nandhang sengsara
kabeh dirampas kanthi peksa
kayadene manuk kelangan susuh
nanging saiki
Indonesia wus merdika
misuwur ing njaban negara
saka lelabuhane para warga
saiki sarwa cumepak
kabeh rasa syukurku marang Gusti
kang paring kamardikan
dhuh Gusti,
muga bangsa Indonesia
dadi bangsa gagah prakosa
nrejang sakabehing bebaya
tetep langgeng dadi negara

[ 93 ]ADHIKU


Yen ngelingi tangisanmu
Ngelingi kenakalanmu
Aku dadi kelingan elikanmu
dolanan ing latar cah loro

Dina wis ganti dina
Taun wis ganti taun
Kowe saya gedhe
Pikiranmu uga ora kaya cah cilik maneh

Adhiku
Mesti kowe wis gedhe
Aku tetep sayang karo kowe
Kaya dek isih bayi

[ 94 ]NARKOBA


Narkoba ora ndedawa nyawa
Nanging bisa gawe ilanging nyawa
Akeh bocah cilik kelangan masa depan
gara-gara salah golek kanca

Piwelingku para generasi muda
Aja nganti kaseret pergaulan bebas
Mundak cilaka donya akhirat
Mula enggal elinga lan tobata

[ 95 ]GOLEK NGELMU


ngelmu iku ora gampang tinemune
gampang kanggo para siswa
kang tlaten lan sregep sinau
sregep menyang sekolah

mempeng nggarap tugas
lan ngelingi piwelinge wong tuwa
guwang rasa wegah, ras arasen ing batin
golek ngelmu iku kanthi nyanding buku wacan

saka maca buku wacan kita tambah pinter
mula ngelmu iku kudu digoleki terus
mesthi tekan negara Cina
lan sak butule nyawa

[ 96 ]GURUKU


Saben esok tekan sore
Anggonmu mulang marang anak dhidhikmu
Ora mbedakke sing sugih karo sing kere
Mulang kanthi sabar lan telaten

Guruku...
Jenengan mboten nyawang panas napa udan
Kango mbangun bangsa lan negara
Kanggo mujutake cita-cita anak bangsa
Jenengan mulang mboten pamrih

Guruku...
Matur nuwun dening jasa-jasanipun
Ingkang sampun diwenehake kula
Jenengan mulang mboten pamrih
Mboten ngarepaken napa-napa

[ 97 ]PESISIR PARANGTRITIS


Aku krungu swara ombak
Sing lagi ngantem watu karang
Ketok gumludhug swarane
Kaya nyanyian alam

Neng saubenge pesisir Parangtritis
Aku weruh wit krambil
Sing dhuwur banget
Kaya gambaran alam

Ketok apik pesisir parangtritis ing wayah sore
Sing jembar, apik lan permai
Ciptaan Tuhan ingkang Maha Kwuasa
Kanggo kabeh makhluk sak kabehing donya

[ 98 ]SRENGENGE


Peteng..., peteng
Peteng ora weruh dalan
Kuwi sing ana neng atiku

Padhangana
Padhangana atiku iki
Kareben bisa weruh
Weruh dalan kang padhang
Dalan menyang kebecikan

[ 99 ]KANGEN

Sepi ana ing awakku
Ana ngendi sliramu

Aku pengin ketemu
Karo kowe cah ayu

Ana ngendi sliramu
Aku pengin enggal ketemu

[ 100 ]KANCAKU

Kancaku
Kowe sing paling ngerti
Menawa atiku lagi sepi
Dadiya srengenge
Sing isa madhangi atiku

Kancaku
Kowe pancen kanca sing paling apik
Yen kowe segara
Aku uyah
Ora kena dipisah

Kancaku
Aja nganti tali iki pedhot
Amarga aku ora duwe
Kanca sejati maneh

[ 101 ]AKU

urip iki kaya banyu kali
nalika lair
aku kaya banyu bening
kang metu saka sumber
saya suwe
banyu saya reged
kaya awake dhewe
saya tuwa
saya akeh dosane
dhuh Gusti,
apuranen aku
supaya bisa mlebu
ana ing papan-Mu

[ 102 ]ZAENAL ARIFIN

SLTP 3 Pajangan


SEMUT

Uripmu tansah rukun
uripmu tansah tekun
nyambut gawe bebarengan
ngapa-ngapa bebarengan
Semut
Nengapa uripku
Nengapa uripe warga
ora bisa kaya kowe
Semut
Anane mung tansah ribut
Anane mung tansah gawe
Semut
Awakmu pancen cilik
Nanging gedhene
gotong royongmu
ora ana sing nandhingi

[ 103 ]DONYA

Mbiyen kowe katon seger
Mbiyen kowe ijo royo-royo
Mbiyen lemahmu subur
Mbiyen kalimu bening

Nengapa saiki
Ijomu ilang
Suburmu ilang
Beningmu ilang

Alas-alas padha kobong
Lemah padha rusak
Kali-kali kena limbah

Saiki mung kari
Alas-alas gundhul
Kewan-kewan kang kari balung

[ 104 ]GETIH

kowe ngisi awakku
mili ing kali-kaline awak
ora tau leren
ora tau asat
mili ana ing jantungku kang panas
mili ana ing ati kang panas
yen kali mau bedhah
banjur kowe muncrat
kowe mutah saka raga
kepriye nasibe awak iki

[ 105 ]DOSA KAMBIL


kepriye aku
yen kadosan kaya kambil
ngadhepi pasiksan kang abot
diuntir saka gagange
ditibakake saka uwite
bareng tekan ngomah
kulite disumbat
digepuk
dicukili
isih kurang trima
diparut
diperes
banjur digodhog
Dhuh Gusti
paringa pangapura
aja kaya kambil
urip ing naraka

[ 106 ]NARKOBA

ora lanang ora wedok
ora enom ora tuwa
ora sugih ora mlarat
kabeh padha ketaman
ketaman kasangsaran
kasangsaran donya akherat

amarga kowe akeh wong nekat
amarga kowe akeh penjahat
amarga kowe jiwa raga kesrakat
pungkasane urip kelangan nyawa
ngicipi naraka

Dhuh Gusti
abot pacoban-Mu iki
aku ora bisa polah
mung nyenyuwun
marang Sliramu
kang Maha Kuwasa

[ 107 ]
NYAWANG DHEDHERAN WINIH
Geguritan karyane bocah-bocah SLTP sak-Bantul taun 2002 iki pancen komplit. Werna-werna cakrike. Uga maneka warna gayane. Kabeh, sajak kena perbawa puisi Indonesia. Bab iki, pancen ora bisa diselaki, merga ana saperangan SLTP --nalika dak takoni-- ngaku durung tau diwulang geguritan babar blas dening gurune. Ajameneh nulis geguritan, selagine maca wae isih ana sing durung ditepungake.
Mung wae, bareng oleh katrangan seka bengkel geguritan kaping papat efektif, sing mapan ing SLTP 1 Sewon -- katone wis dha bisa nulis geguritan. Ora ketang karyane isih kurang "alus" lan jembar wawasane, ora dadi apa. Jer jembaring kawruh mau uga kedayan wacan sing wis tau diemplok bebasane. "Alusing" penganggit, bakal bisa dibesut srana latihan bola-bali, nganti ora ngrasa jeleh. Yen jelehan, apameneh mutung, asile ngripta geguritan mesthi wae kurang ngyiyit.
Kepriyea wae, aku wis melu mongkog. Cumeprote karya-karya ing antologi iki, mbuktekake - yen satemene nulis geguritan kuwi “gampang". Gampang banget. Angger bisa dolanan tembung wae, Bisa. Yaiku dolanan tembung kang ngemu tujuan mligi, ngemu estetika, lan ngoyod ing daya batin. Ora mung kaya tukang nata bata seka obongan utawa seka ndhuwur treg - sing adate kurang nyeni.
Sing marahi seneng, paling ora, seka antologi iki pembaca bakal ngerteni pirang-pirang bab sing dadi underan karya siswa SLTP. Gelem apa ora, kudu diakoni -yen sing paling kerep kesrambah ing daya kreasine bocah mau, okeh-okehe jebul (kudu) kahanan sing gampang dipethuki saben dinane. Mula, njur ana geguritan sing ngramut bab: buku, guru, mulih sekolah, lan sapanunggalane. Geguritan ngene iki sing paling cedhak banget karo donyane bocah kasebut. Iki nggambarake yen penyair mono,
[ 108 ]
pancen angel uwal seka donyane. Penyair kuwi okeh- okehe pancen ora ngambah alam kosong.
Seka geguritan mau, upama digerba ngono ana pirang- pirang wilayah garap sing narik kawigatene bocah SLTP. Sepisan, ana saweneh geguritan sing nggambarake lingkungan thekliwering sekolah, kayata: Buku karya Karyatun, Guruku karya Kusniyati, Mulih Sekolah karya Rian Rosita Lutfi, Guru karya Bayu Handoko, Guru karya Eny Widyaningsih, Buku karya Reftina Kustyaning Astiwi, Buku karya Puji Rahayu. Geguritan kasebut lumrahe isi wujud panyandra sing becik-becik, kebak pengalem. Arang sing wani nglukisake ceweting guru. Iki nuduhake menawa alam pikirane penyair isih kawengku dening kahanan. Penyair durung bisa maca realitas kang sa- benere. Suwalike, dheweke isih seneng ndeleng kahanan lamba lan sing becik-becik.
Kapindho, penyair isih seneng nggambarake lelakon sing nembe dialami dhewe. Seka arah iki, nuduhake menawa penyair isih rupeg wawasane. Durung bisa njebol alam liya sing ora kesrambah wong liya. Kudu didhadha, menawa pengalaman pribadi pancen garapan sing paling cedhak lan kepenak - timbang blasakan golek ilham tekan jagad liya. Mung wae, yen ngene iki ora digladhi mbaka sethithik, penggurit bakal dadi penyair kamar lan penyair kesed. Seka arah iki terus muncul geguritan Dosa karya Kusniyati, Kangenku karya Danang K, Nelangsa karya Prihantoro, Kasmaran karya Andi Prihantoro, lan sapa- nunggalane. Kabeh gegambaran mau, mujudake potret psikologis. Apa wae sing nembe dialami, kerep dadi poking gagasan. Iki uga ora kleru, jer penyair mono pancen ora bisa uwal seka wawasan psikologis. Kembang-kembange jiwa kadhang nggodha lan banget nggaret ati, mula terus diwujudi ing geguritan. Mung wae, yen geguritan cengkok ngene iki kurang digarap mentes, kadhang terus mung wujud romantika entheng-enthengan.
[ 109 ]
Katelu, penyair pengin mada utawa ngritik marangkahanan sakiwa tengene. Kanthi cara iki, penggurit SLTP wis ana sing tanggap marang bebayane narkoba lankejeme donya upamane. Bab iki nuduhake kesadharan mirunggan sang penggurit. Pikirane penyair wis wiwitusreg nyawang kahanan. Yen ngene iki digladhi terus,diipuk-ipuk terus, kiraku karyane bakal luwih jumulur lan ngemu rasa jero. Njur ana geguritan Narkoba karya Zaenal Arifin, Narkoba karya Kusniyati, Narkoba karya Sukmawati, Miras karya Pandu Asmara, lan sapanung-galane. Kanthi geguritan ngono iku, penyair bisa misuh sakayange kepriye bebayane obat sing dadi larangane pe-merintah. Iki wis klebu geguritan sing ngemu promosikesehatan.
Kaping pat, penyair nguwatirake marang owah-owahan donya. Iki uga minangka gegambaran menawa geguritan mono dadi srana ngunek-unekake kahanan, klebu ubeng ingering negara. Ing antarane, ana geguritan Citra Pemimpin Reformasi karya Bekti Palupi lan Pemimpin Kang Murka. Geguritan ini mujudake ekspresi evaluatif moral seka penggurit marang kahanan politis sing ngembangi negara iki. Kesadharan politik iki, uga dijereng meneh ing geguritan sing ngemu patriotik. Mung wae, yen geguritan sing ngganda politis, luwih okeh manglung tekan kritik-kritik pedhes. Dene geguritan patriotik, nengenake sepira lelabuhane penyair marang bangsa. Dheweke rumangsa sublim (gumawang) marang kahananing negara sing sarwa subur makmur, nanging okeh dredah iki.
Kalima, penyair luwih kedanan ing cengkok geguritan "candra” utawa deskripsi samubarang sakiwa tengene, mligine apa wae sing wangun dadi bandhingan uripe. Ka- yata, terus mencungul geguritan Irus, Banyu, Udan, Semut, lan sapanunggalane. Geguritan candra kasebut, uga ngembangi ing donyane ekspresi geguritan plesir. Mligine ing tlatah plesiran Parangtritis, sing cedhak karo donyane penyair.
[ 110 ]
Jagad estetika sing diwangun seka penyair SLTP kasebut pancen isih winates. Kepara malah ana sing isih asipat refleks, kaya muncule geguritan sing isih wujud bait-bait mlaha. Bait-bait kothak sing ditata kanthi konvensional, kadhang ora sengaja tembung-tembung ditumpuk, nganti kaya-kaya penyair ana sing kurang sadhar wigatine nata bait.
Panatane bait ana sing sengaja ditata rapi, ana sing nglonjak mlebu, njur metu meneh ngono sapiturute. Nanging modhel ngene iki, kaya-kaya mung otomatis wae, tanpa disadhari dening penyair yen ana tujuan kang mligi. Samono uga repetisi-repetisi sing muncul, umume isih wujud kreativitas konvensional. Arang penggurit sing wis wani njebol seka konvensi sadurunge.
Umume, penggurit uga isih kedayan basa prosa. Dheweke pengin crita moler-moler ngendhukur, durung migunakake basa sing padhet mentes. Iki nggambarake menawa prototipe dongeng utawa kojah isih durung owah gingsir ing pribadine penyair. Mangka, kanggo gawe karya sing tus lan tes-tes tenan, penyair kudu wani nrejang basa prosa mau, yen perlu nyithak basa-basa sing angel gagapane. Ateges, anggere penyair bisa ngripta tetembungan sing maknane lapis-lapis, mesthi karyane luwih prismatis. Luwih nges.
Lamun penggurit isih kecencang swasana "global", tegese seneng mahyakake bab-bab sing kena dideleng nganggo mripat thok, kayata masalah irus, kerdhus, banyu, krambil, lintang lan sapanunggalane -- karyane dadi kurang jero. Kurang mirasa. Mangka, kanggone panyair sing menjila mesthi kudu wani ndeleng swasana "donya-akherat" kanthi batin, kareben ngranggeh bab- bab sing ora kasat mata, bab sing cilik-cilik, bab sing ora pati glethek pethel. Iki kabeh mung bisa dilatih mbaka sethithik.
Wusana, kepriye wae, karya-karya geguritan mau najan isih ana kekurangane tetep ana sing wis menjila.
[ 111 ]
Lan endi sing istimewa, sajake uga relatif. Merga iki dudu lomba, aku ora kepengin nyongolake siji lan sijine. Sing pengin nyilemi, wacanen dhewe kang patitis, mengko rak ngerti pedhes asine.
Kang terang, yen geguritan mau melok banget, kiraku kena dilebokake kategori gegurian sing isih biasa. Najan ngonoa, kuwi kabeh, mujudake dhedheran winih, yen ora diipuk-ipuk, mesthi wae sedhela meneh ya cures. Durung yen winih mau ketrejang ama lan kepanasen pisan, mula gumantung sapa wae sing dadi tukang ngopeni. Mangga.

(Suwardi Endraswara)

[ 113 ]
MAKALAH


KREATIVITAS NGRIPTA GEGURITIAN
Dening: Suwardi Endraswara

A. Tetepungan Karo Puisi Jawa

Wujude puisi Jawa bisa diperang dadi rong werna, yaiku (1) puisi Jawa tradhisional lan (2) puisi Jawa modhern (anyar). Puisi Jawa tradhisional yaiku karya sing migunakake pranatan gumathok (baku).
Puisi Jawa tradhisional uga kaperang dadi rong werna maneh, yaiku (a) puisi tembang yasan, yaiku puisi sing aturane wis pathok bangkrong, sajeging urip ora owah sithik-sithika, yen diowahi dadi lucu utawa aneh, contone: macapat, gerong, umpak-umpak, panembrama, sendhon, sulukan, tembang gedhe, lan tembang tengahan; (b) puisi tembang para, yaiku puisi sing aturane setengah baku, tegese saben pada (bait) lan larike (barise) ora ajeg, bisa owah gingsir gumantung kahanan, contone parikan, wangsalan, tembang dolanan, campursari.
Puisi Jawa modhern (garag anyar, mutakhir), kosokbaline puisi tradhisional. Tegese, ora nganggo aturan baku, utawa bebas satus persen. Mula, yen nulis puisi Jawa modhern ora kacencang apa-apa, angger sok glogok tembunge, cur rasane, tleser pikirane, lan manther karepe: dadi. Puisi jinis ngene iki asring disebut geguritan utawa guritan. Gurit tegese tulisan utawa karangan kang estetis. Gurit klebu puisi Jawa bebas (merdika) sakabehe, wiwit seka pamilihe tembung, larik, pada, cakrik (tipografi), sakarepe dhewe waton cocog karo neting ati.
Saking bebase, nulis geguritan kadhang kecampuran unsur puisi Jawa tradhisional lan malah keworan basa
[ 114 ]
Inggris barang, ora masalah. Kena-kena wae. Soale, kabeh mau mung dimen luwih estetis lan artistik. Mula, seka wawasan satlemik iki kudune wis gamblang ta menawa gawe geguritan sejatine luwih gampang lan kepenak. Luwih dhemokratis lan egaliter. Cekak cukupe, angger bisa "crita" utawa "ndongeng", mesthi bisa gawe geguritan.


B. Dhedhasare Gawe Geguritan

Ing kalodhangan bengkel sastra Jawa iki sampeyan kabeh arep dakjak gladhen nulis geguritan. Ora perlu wedi, soale iki lagi ajar; kleru utawa luput bisa wae. Tur meneh, nulis geguritan ora ngrembug bab bener salah, ning pas lan orane. Maah mbokmenawa, sampeyan wis tau nulis puisi kanggo madhing (majalah dinding) utawa ana tugas seka guru, mengko bisa dikembangake meneh. Nulis geguritan, ora beda karo nulis puisi Indonesia.
Sampeyan bisa dadi Chairil Anwar, Amir Hamzah, Mung kuwi. Mung wae, ora kudu nggladhang kaya Chairil. Modhal nulis geguritan cukup 2W(waras awake lan waras pikirane). Nulis geguritan mung kayadene yen sampeyan bal-balan utawa "plesir". Bisa uga mung kaya yen sampeyan lagi ngobrol, njur ditulis. Tur meneh apa wae bisa ditulis kanthi bebas. Weruh utawa ngrungokake apa wae bisa ditulis. Gampang ta?
Yen durung pati tepung karo geguritan, coba semaken geguritan sing neng majalah kuwi. Golekana rubrik geguritan, njur tamatna sedhela. Mbokmenawa sampeyan bakal luwih cetha yen ana sing maca salah siji. Ayo! Ya ngono kuwi geguritan, yen gawe bisa tiru-tiru, ning ora kok nyontek. Niru tegese mung ngilo, ngliling, lan nurun cakrik-cakrike. Mbokmenawa, sing rada kewuhan olehe golek tembung ta? Yen ngono, nganggo basamu padinan wae oleh. Ora kudu ndakik dhisik, basa prasaja bisa dienggo, waton kepenak dirasakake.
[ 115 ]C. Mburu Kreativitas
Yen wis tepung karo geguritan, wis nyoba nulis lan maca, ayo saiki gawe geguritan sing nges. Sing apik. Ora mung sak-sake, mundhak ngisin-isini. Tegese, sampeyan kudu kreatif lan prodhuktif. Yen mung waton nulis, nyusun tembung, ditumpuk-tumpuk dadi bait, saben wong bisa. Ning, sampeyan arep dakjak gladhen gawe geguritan sing mentes. Geguritan sing ora mung boros tembung. Mula, yen mau wis gladhen sethithik, tembunge isih kemurahen, saiki wiwit ora ngono meneh. Saiki saben tembung kudu dieman, kudu diungkret, digelar, dijereng, digunting, lan dilem amrih dadi mathis tur kepenak dirasakake.
Tuladha sing gampang, yen sampeyan kreatif, upa- mane tau krungu ta puisi: dhondong apa salak, ayo terusna. Tau krungu ta Ilir-ilir tandure wus sumilir, Jamuran, sluku-sluku bathok, adhik ndherek ibu tindak menyang pasar kupat kecemplung santen? Apa teruse? Tau krungu bapak pocung, terusna! Nah, saiki sampeyan wiwit nganggo rasa anggone nulis. Lire, rasaknajajal dhondhong mau, enak apa ora, wujude kepriye, bedane karo salak nggon endine, lan sapiturute.
Cetha ta, endahe puisi kuwi yen sugih makna. Sugih daging otot, ora mung balung thok, yen kayadene iwak. Tur makna mau aja digawe melok, katon banget, kudu ditutupi, disamun. Yen perlu, persis sampeyan nganggo klambi utawa kathok, kudu lapis-lapis, rangkepan ta? Ben anget. Gawe geguritan ya ngono kuwi. Yen sampean bisa ngecakake ngono mau, tegese bakal lair geguritan "mbrenjul" (mendhukul, unggul, peng-pengan), ora mung lair geguritan "unthul" utawa “dhengkul".
Mula, nuwun sewu rada ngilmiyah sethithik, sampeyan perlu nggegem sipat kreatif. Tandhane wong kreatif nulis geguritan, yaiku: (1) suksesif tegese, ana jiwa utawa greget estafet (terus-terusan), ora mandheg anggone pengin nulis, terus latihan, nganti bisa, tur ora mendat
[ 116 ]
yen mambu kritik utawa srengen seka pembaca; (2) diskontinyu ora butuh aturan, kepara malah nrejang, gawe wirama urip dhewe, nyebal seka sing baku, reformis, mala aja gumun yen ana sing ngarani wong gendheng utawa gemblung, dheweke pancen seneng ngogreh-ogreh sing mapan, gawe gebragan anyar, eksperimen; (3) emergence tegese, kerep muncul, prodhuktif, seneng latihan, ora we- gah-wegahan. Ora wedi ngadhepi tantangan, paling ora sedina siji kudu ngasilake geguritan, duwe diary geguritan (cathetan judhul utawa idhe); (4) diferensiasi pengin tampil beda karo liyane, gawe cakrik geguritan mung sak larik, utawa malah dawa banget, mung kothak-kothak, isi pisuhan, lan sapiturute; (5) integrasi tegese, nyawiji karo budaya sakiwa tengene, karyane ngoyot, ngyiyit kaya klika, karyane teles, bisa atos-empuk, tur tetep ngganda literer.


D. Cakrik Geguritan

(1) naratif, yaiku geguritan sing wujud crita, penyair nyritakake kanthi prasaja, ning tetep encer. Klebu geguritan naratif: (a) epik, yaiku njlentrehake sawijining bab sing dadi pepujaning masarakat, kayata crita wayang, (b) balada: geguritan sing mahyakake lelakone tokoh utawa wong, ngemu surasa sedhih, (c) romansa, geguritan sing ngemot sesambungan katresnan romantis antarane lanang lan wadon.
(2) lirik, geguritan sing mahyakake gagasan pribadi. Penyair nyuntnak isen-isening ati kanthi impresif, tandhes. Wujude lirik, kayata: (a) elegi, geguritan sing isine bab kasusahan, (b) ode, geguritan sing ngalem marang tokoh, papan, lan kahanan. (c) mantra (prothalmion), biasane ngemot semedi utawa medhitasi lan sipate mistik.
(3) deskriptif, yaiku geguritan sing nggambarake sawijining kedadeyan utawa kahanan. Klebu geguritan iki, yaiku: (a) satirik, yaiku geguritan sing isi panyancad utawa panyendhu marang sawijining bab, (b) kritik sosial,ngemot kritik kemasyarakatan, politik, budaya, (c)
[ 117 ]
impresionistik, geguritan sing ngemot pangrasa kang jero marang sawijining bab.

(4) platonik, geguritan sing isi babagan kejiwan utawa spiritual.

(5) metafisikal, geguritan sing filosofis.

(6) konkrit, geguritan visual (poems for the eye)

(7) diafan, geguritan sing polos

(8) peteng, geguritan sing angel dingerteni.

(9) pamlet, humor, demonstrasi, unjuk rasa.

(10) dramatik, geguritan wujud wawan rembug.

(11) xenia, geguritan sing isine pakurmatan. [ 119 ]
LANGKAH DAN MODEL MENcipta GEGURITAN
Oleh: Suwardi Endraswara

A. Enam-M: Langkah Menulis Geguritan

1. Melatih tanggap sasmita

Saya kira, anda telah tergolong orang peka - apalagi, yang pernah mencipta puisi. Tapi, kadang tak disadari bahwa kepekaan perlu latihan santai tapi intensif. Orang peka, cirinya mudah “terangsang". Tanggap sasmita. Anda termasuk kan?
Latihan sederhana, untuk menggembleng diri ke arah itu dapat melalui dua langkah: (1) senang memotret kea- daan dan (2) senang membandingkan keadaan. Memotret, tak sekedar dengan "kamera biasa", melainkan dengan intuisi. Yakni memperhatikan "sesuatu" dengan tajam, menyeluruh, dan menukik. Sedangkan, membandingkan “sesuatu" (misal air di sungai-air dalam selang, air dari comberan keluarga-air dari pabrik, air di kolam-air di laut, air di dalam kelapa-air dalam sumur.


2. Menangkap Ilham

Ilham adalah pijaran cahaya emas. "Ia" selalu ada, tak perlu digali. Tapi, patut ditangkap, ini yang (agak) “sulit" --bagi yang belum terbiasa. Yang telah "pandai", ilham selalu berdatangan tiap hari, jam, menit, bahkan detik. Sampai-sampai, memori halus kita kuwalahan "menampung" dan apalagi menuliskan.
Cara menangkap ilham, tiap orang boleh beda-sama. Yang penting, untuk jadi penyair etos menangkap ini cukup berbekalkan "motto": TOP (titen, cermat), open (tak mensia-siakan), panen (dapat sesuatu ilham).
Kita bisa "mencuri" coret-soret oang lain: (a) mari kita ke kamar mandi, ada apa di sana, kita pelamun terberat kan di sana, lihat coretan (kalau ada), lihat batu kalau di sungai; (b) bisa juga jalan-jalan pagi, lihat di emper toko ada coret-coret, di tempat parkir mobil jarak jauh (ada coret-coret di kaca), dsb.
[ 120 ]
Ilham, sekejap bisa musnah, bisa juga membekas yang pasti, catat, dan catat terus. Siapkan baik-baik, endapkan, renungkan, dan eramkan (inkubasikan) biar menetas. Kalau ilham sudah terpegang, lalu mulai "menggoda" sekaligus mengejar-kejar batin, menggoyang-goyang rasa terdalam kita, dan dalam lubuk kita lantas ada “peperangan" dahsyat, berarti telah ada: ilham!
Latihan: pejamkan mata, eningkan batin, rasakan yang belum pernah anda rasakan, barangkali satu menit: pasti akan dapat sesuatu, kan? Begitu seterusnya.


3. Memunculkan kata "pertama"'

Memunculkan kata "pertama" adalah intan permata dalam berpuisi. Kata “pertama" adalah jagad raya dalam puisi anda. "Ia”, akan menjadi kompas batin, sekaligus penakluk rasa - hendak kemana. Kata "pertama", kadang spontan, orisinal, kadang juga telah melalui "pengembaraan" spiritual yang panjang.
Kesuksesan anda: memunculkan, melaharkan, membledoskan kata "pertama" akan menjadi pucuk pedang. "Ia" akan memberondongkan kata kedua, ketiga, dan berpuluh bahkan beratus kata lagi.
Kata “pertama", mungkin jadi judul, jadi ide, jadi tema besar, jadi roh puisi - terserah. Nah, gimana kalau tiba-tiba, kata "pertama" kok hadir: lambe? Bolehkah? Kita coba, ayo, pasti bisa, dan anda akan mulai "terangsang". Inginkah anda "memuntahkan” kata lain dari lambe?
Maaf, ini belum masuk pada latihan, baru menjajaki sebuah “termos", yang baru beli atau yang agak rusak. Lalu, airnya, kira-kira apa panas-dingin? Ini, masih preparasi (siap-siap awal). Jangan lupa, ayo, abstraksikan dengan hidup dan kehidupan.

4. Mengolah kata

Mengolah kata, sejalan dengan mengembangkan ilham. Mengolah kata, berarti “memanipulasi” ilham. Yakni,
[ 121 ]
proses membingkai dan membungkus sebuah ilham menjadi "kado" (puisi).
Karena ilham merupakan semburan suara hati yang memantul secara orisinal, tak dibuat-buat-pengolahannya juga menggunakan hati. Ilham yang baik tentu sangat suci dan belum terkotori oleh apa pun. Ia akan menjadi "bayi” atau sekurang-kurangnya "embrio" puisi, tergantung "pra-kreatif penyair.
Pengolahan ilham adalah proses, tak mengenal lelah, mungkin juga perlu trial and error. Ilham itu sebuah mutiara "kecil" tapi bernilai "besar". Mengolah, berarti seperti upaya memperhalus dan mempertajam kata agar semakin menyengat. Resep olahan, masing-masing penyair boleh sama, tapi dalam memberi aroma dan meramu akan beda. Mengolah kata adalah menumpuk, menjajarkan, menggunting, dan melipat kata. Dan, atau menyusun kata ke dalam bait dengan "lem" perekat manis. Mengolah, bukan seperti "melempar batu kali dari dalam truk, tapi seperti tukang batu yang menata batu menjadi sebuah "tembok indah". Masih sulit, sublimasi-kan ilham tadi.
Coba, kalau di sini ada ilham "sri gunung", lalu ada material kata: pegunungan Menoreh, gunung jugrug segara asat, gunung kucir, gunungan, gunung Jamur Dwipa, gununge ati, gunung kembar, dsb. - silahkan diolah, mungkin akan menjadi lebih dari 3-4 judul puisi, silakan.


5. Memberi Vitamin

Untuk mensuplai vitamin: A-B-C- dst.-Z, harus lihai "mencipta” kata. Kata-kata produk utopia (impian), mungkin akan menyumbangkan vitamin jos. Kata-kata produk obsesi (kesurupan) pun penting sekali.
Istilah lain, kita akan meniupkan "ruh" puisi agar "dia" hidup. Tiupan itu, tak lain hanya "bermain-main” kata yang "bermakna". Maaf, bukan "kata" yang tepat "bahasa", mungkin. Di sini, retorika penyair akan dimanfaatkan.
[ 122 ]
Estetika dan artistika yang diramu dengan metafisika, kira-kira akan menuju ke sini.
Vitamin puisi, akan membuat karya kita under art atau upper art. Artinya, kita telah (harus) mempertimbangkan: bibit-bebet-bobot-bebet dalam berpuisi, kan gitu. Misalkan, dari "sri gunung" tadi lalu muncul olahan kata:

gunung kang kebak sesuketan

nyebar ayat-ayat ketriwal

nyendhal iman kang saya nglamat

Apakah olahan demikian itu sudah bervitamin?

Kalau belum, kita “suntik” multi-vitamin apa, coba?


6. Menyeleksi kata

Jika kata-kata tadi, telah tersusun ke dalam bait lalu kita seleksi satu persatu. Seleksi, telah bermain dengan berbagai hal: rasa kata dan bongkar-pasang kata. Yang penting, puisi yang akan anda lahirkan: padat, kenyal, dan penuh makna. Kita jangan "boros” kata, tapi juga jangan "pelit" makna.
Seleksi kata adalah langkah renik dan unik. Kalau pun dalam jiwa penyair ada chaos, biarlah itu. Kita tak perlu berpikir "untung rugi" dalam seleksi kata. Kalau memang kurang menggigit, dibabat saja. Sebelum puisi itu "lolos" dari tangan, masuk ke orang lain (pembaca, media), masih hak kita.
Ketika seleksi, perlu memikirkan ersatz-stimuli (konsumen), lalu menambah ‘the art of literature’), dan bayangkan wishful-thingking (impian) pembaca. Seleksi kata yang jeli, akan membuat puisi lebih molek. Ingat, puisi "gemuk" seharusnya bukan karena kebanyakan lemak, tapi víta- min. Karena itu, upaya “obral kata”, menjual kata, harus terhindarkan. Andai kata, kita hanya bisa mencipta puisi: crit, cret, crot, tak apa. Jelasnya, seleksi kata akan menuju "ekonomi kata". Kalau satu kata bisa mewakili lapis-lapis makna, mengapa tidak?
******
[ 123 ]B. Enam Model Menulis Geguritan
Mari, kita coba model yang masih patut dulu ini, satu per satu. Pasti, kalau sukses, setidaknya kita telah akan memiliki 6 judul puisi. Nama model ini juga spekulatif, bisa saja disebut lain. Kiranya, sah-sah saja kan, karena kita memang belum mempunyai "teori", atau memang tak perlu kok "teori".
Yuk, kita bermain-main saja. Riang, tapi pasti. Siapa tahu, ada orangnya, yang akan sukses di masa mendatang.
(1) Model "yoga" atau meditasi: (a) kita coba berkontemplasi, duduk sila tumpang, ambil nafas dalam-dalam, hembuskan. (b) pejamkan mata, tarik nafas dalam, ikuti aba-aba, baru tuliskan.
(2) Model Ramai-ramai: (a) kita buat kelompok, 3-5 orang, nanti anda pilih "apa" yang akan digarap ramai-ramai; adu kecepatan dengan kelompok lain, tekniknya (tunggu aba-aba); (b) tiap kelompok membacakan, kelompok lain “menilai”, mengoreksi, skor 60-100.
(3) Model responsif: kita atau orang lain baca karya orang lain, lalu: (a) kita merespon, boleh seperti "surat” (bantahan, pengiyakan), (b) ambil kata "sepotong roti”, dikembangkan sendiri.
(4) Model "Cermin": (a) berawal dari pengamatan secermat-cermatnya tentang makhluk hidup (perubahan); (b) mencermati benda mati (perubahan). Cari yang paling atau belum pernah disentuh; (c) pakai lukisan/ gambar tertentu
(5) Model "psiko-Kreatif: (a) berawal dari "rasa negatif" (anyel, marah, gelisah, dendam, dll.); (b) dari "rasa positif": mencita-citakan, mendambakan, romantik, kenangan indah.
(6) Model kompilasi: (a) kita sudah ada ilham, lalu kumpulkan kata-kata yang mendukung, dari istilah lugas sampai konotatif; (b) kata-kata tadi tinggal dimasuk-
[ 124 ]kan, disusun, diatur tipografinya; (c) kata yang tak dipakai, dibuang.


*****
[ 125 ]
MARI BELAJAR BERSAMA MEMBACA PUISI

Dewi Astuti Nurlaila

Dhian Radwiyanto

PENGANTAR
Pernahkah teman-teman membaca puisi? Pernah dan belum, begitulah kira-kira jawaban dari teman-teman. Tulisan sederhana ini sengaja kami beri judul Mari Belajar Bersama Membaca Puisi karena pada hakikatnya, kami sama seperti teman-teman, yakni sedang dalam taraf belajar: belajar memahami, menghayati, sekaligus mencintai puisi. Meskipun kami duduk di depan, bukan berarti kami yang paling tahu. Teman-teman boleh memberi kritik, bertanya, membetulkan, atau bahkan menyanggah. Untuk itu, tidak perlu ada perasaan takut, rendah diri, malu atau yang lainnya, karena sekali lagi kita akan belajar bersama.

Nah, sebelum kita berbicara lebih jauh tentang bagai- mana membaca puisi yang baik, mungkin ada dari teman- teman yang bertanya: puisi itu apa? Menurut kami, semua orang boleh mendefinisikan puisi. Atau kalau kita mau, kita tidak perlu mencari secara pasti definisi puisi. Seperti yang dikatakan B. Rahmanto dalam makalahnya "Memahami Puisi dengan Membaca Puisi": untuk dapat menikmati puisi, sebenarnya tidak perlu mengetahui definisi puisi. Sama halnya jika kita menikmati musik, untuk apa kita pusing-pusing mempersolkan apa musik itu. Hanya para ilmuwan sajalah yang suka berkelahi mengenai terminologi. Di samping itu, secara nalar terminologi tidak pernah dapat sanggup bertahan, dan apalagi mewadahi segenap kepentingan. Terminologi selalu berubah sepanjang zaman. [ 126 ]PEMBACAAN PUISI
Berikut ini ada 2 puisi Jawa atau yang at kenal dengan geguritan, silakan teman-teman mencoba membacanya.

Andika Zhena Fahmi

KAMARDIKAN BANGSA INDONESIA

Sampun tetela nalika abad-abad kapungkur
Bangsa Indonesia kajajah walanda

Sampun kathah rakyat ingkang tilar donya
Sedaya rila, supados Indonesia mardika
Ludira ingkang tumetes wonten sarira
Usapen sedaya lelara

Supados saged cancut mbela bangsa
Ngalahaken durjana walanda

Saiki Indonesia sampun mardika
Indonesia mardika, rakyat sentosa
Kamardikan kedah kajaga, dibelani
Karana paringipun Gusti Kang Kuwasa

Ratmaeda sarastry

LARA ATI

<poem>

Mripatku teles, kena banyu
Beda karo atiku sing panas
Kasatan banyu
Atikt nangis nandhang lara
Nanging
Lara, lara dudu lara raga lumrah
Iki lara sing bisa agawe tangising atiku
Lara ati
Rasane banget lara
Kang ora bisa sinaput ing tangis,
Tangis iku mokal gawe tentrem ati sing lara iki

[ 127 ]
Amarga lara ati
Rasane, banget lara, lara ati, pancen lara kepati

Bagaimana perasaan teman-teman ketika membaca geguritan di atas? Biasa saja atau ada perasaan lain yang teman-teman sendiri tidak mampu mengartikannya?
Baiklah. Sebenarnya ada beberapa hal yang harus kita perhatikan apabila kita ingin membacakan sebuah puisi atau geguritan dengan baik.

Dalam berolah sastra orang mengacu pada tiga segi pokok, yakni tafsir atau interpretasi, penjiwaan atau penghayatan, dan teknik penyampaian. Ketiganya tidak saling terpisah melainkan saling berhubungan dan saling menyiratkan.


Segi Tafsir atau Interpretasi

Pada segi tafsir atau interpretasi, pembaca puisi atau deklamator menggunakan segenap pengetahuan, kecerdasan, dan juga imajinasi untuk mencerna dan memahami suatu puisi. Hanya setelah seorang pembaca puisi ‘mengetahui’ maksud, buah pikiran, dan kandungan pengalaman batin yang ingin dikemukakan oleh penyair barulah terbuka peluang baginya untuk menyuarakan puisi dengan patut. Maka dapat diduga bahwa syarat awal untuk menjadi pembaca puisi yang baik mencakup keluasan pengetahuan dan kegemaran untuk menggunakan pikiran maupun kecerdasan. Keluasan pengetahuan dan ketajaman pikiran itu kemudian diarahkan dan diabdikan untuk menjalin komunikasi dengan penyair meiaiui puisi yang ditulisnya. Akan tetapi, puisi tidak hanya perlu ditafsir dan dipahami seperti karya-karya seni lain {lukis, tari, musik, pementasan teater}, puisi adalah sesuatu untuk dialami dan dihayati secara pribadi. Tentu saja Penghayatan atau penjiwaan ini berkaitan erat dengan tafsir tadi. Ungkapan lain yang biasa digunakan adalah pembaca puisi harus menjiwai puisi yang dibacakannya. [ 128 ]Penghayatan atau Penjiwaan

  Dalam masalah penghayatan ini yang dituntut dari seorang pembaca puisi adalah menangkap suasana suatu puisi secara utuh dan tidak terpenggal-penggal. Selain itu, pembaca puisi mutlak memiliki kerelaan berbagi rasa dengan penyair yang menulis puisi yang dibacakannya. Artinya, membaca puisi bukanlah kegiatan memperalat suatu puisi untuk melampiaskan emosi-emosi pembaca puisi sendiri.

  Dengan demikian, jelas bahwa membaca puisi bukanlah pertama-tama adu keras suara, adu ngotot, atau adu gaya aneh-aneh. Menyuarakan dan memanggungkan puisi sebenarnya adalah kerja menggunakan kecerdasan, kerja mengolah kepekaan batin, dan kerja pengakraban terhadap pengalaman kemanusiaan kita sendiri yang diimbaukan oleh karya sastra khususnya puisi. Setelah ada ‘isi’ yaitu tafsir dan penghayatan, setelah kita berhasil ‘menciptakan puisi’ kita sendiri berdasarkan dan dalam puisi yang hendak kita bawakan, barulah kita berhadapan dengan tugas penyampaian tafsir dan penghayatan itu kepada publik. Di sini barulah kita hadapi soal-soal yang menyangkut teknik penyampaian.


Teknik Penyampaian

  Teman-teman pernah mendengar nama WS. Rendra atau Taufik Ismail? Pernah melihat mereka membaca puisi? Masing-masing orang mempunyai gaya atau teknik penyampaian sendiri-sendiri. Teknik penyampaian ini sendiri sebenarnya membutuhkan latihan dan kerja keras atau kemauan yang tinggi untuk terus belajar. Latihan teknik penyampaian meliputi: latihan vokal, latihan pernafasan, dan latihan konsentrasi atau meditasi.

  Latihan vokal adalah latihan untuk mempertajam atau memperjelas artikulasi. Bisa dimulai dengan latihan pengucapan huruf-huruf vokal, misalnya: aaaaa, iiiii, uuuuu, eeeee, 00000, eeee. Selain pengucapan panjang, [ 129 ]bisa juga dilakukan dengan pengucapan vokal secara pendek-pendek. Selain vokal perlu juga teman-teman berlatih membedakan konsonan da dengan dha atau ta dengan tha.

Selanjutnya adalah latihan pernafasan. Latihan ini bisa dimulai dengan cara: ambil nafas panjang dari hidung lalu tahan di bagian perut kira-kira 3 hitungan lalu dikelurkan secara perlahan-lahan dan lembut melalui mulut. Pernafasan yang kita gunakan adalah pernafasan perut dan bukan pernafasan dada.

Latihan berikutnya adalah latihan konsentrasi atau meditasi. Konsentrasi mutlak diperlukan apabila kita sedang menyampaikan atau membaca puisi di depan publik. Pada kesempatan ini saya akan mengajak teman-teman berlatih konsentrasi dengan cara: ambil sikap duduk bersila, punggung dalam posisi tegak, dagu tidak menunduk dan pandangan lurus ke depan. Selanjutnya atur nafas, tenang, lalu secara perlahan-lahan pejamkanlah mata. Latihan konsentrasi ini membutuhkan kenyamanan dan ketenangan. Maksudnya, sikap duduk yang diambil adalah yang paling enak sehingga tidak menimbulkan kesemutan atau gangguan-gangguan lainnya. Pada tahap konsentrasi ini, kita bisa menggabungkan kedua latihan lainnya. Misalnya sambil memejamkan mata, kita ambil nafas panjang, tahan lalu hembuskan. Atau cara lain setelah mengambil nafas panjang, hembusan nafas diikuti dengan mengeluarkan vokal ataupun bergumam hemmmmm.

Nah, demikian yang bisa kita pelajari bersama dalam kesempatan ini. Sangat sedikit memang. Semoga, setelah

pertemuan ini, teman-teman dan juga saya tentunya tidak pernah berhenti untuk belajar, belajar, dan belajar. Karena hidup ini sendiri belajar bukan? Salam sastra: sejuta bunga sehangat matahari [ 131 ]

BIODATA PESERTA

BENGKEL SASTRA JAWA 2002

Ana Suryaningsih kelairan tahun 1989, peneripun rikala tanggal 10 Maret ing Bantul. Siswi kelas II SLTP 1 Kasihan menika ngrasuk agami Islam. Ningsih ingkang hobi maos sawernaning buku menika ugi mboten ngiwakaken maos majalah-majalah Jawi senaosa namung kadhangkala amargi mboten lengganan Jayabaya utawi Panyebar Semangat. Ningsih ingkang dedalem wonten Senowo, Argorerejo, Sedayu, Bantul numpak angkutan umum tumuju Jalan Wates 62, Ngestiharjo, Bantul, papan pasinaonipun. Ningsih manggih pengalaman enggal rikala tumut Bengkel Sastra Jawa, kejawi menika tambah kathah ugi tepanganipun.


Putra kelairan Klaten tanggal 10 Januari 1988 menika gadhah nama Andi Pri Hantoro. Andi salah satunggaling murid SLTP Muhammadiyah 1 Pundong ingkang aktip tumut kegiyatan mesjid. Saben enjing murid kelas III menika sesarengan kaliyan kanca-kancanipun bidhal saking Biro, Seloharjo, Pundong, Bantul tumuju sekolahipun ing Blali, Seloharjo, Pundong, Bantul. Pendhak dinten Minggu Andi sre- gep voli utawi bal-balan kaliyan kanca-kanca sabarakanipun.

Dene rikala dipun dhawuhi guru pembimbing supados tumut bengkel sastra Jawa, Andi semrinthil lan purun nilar sekedhap hobinipun olahraga ingkang sampun nggathok wau. Piyambakipun rumaos marem sasampunipun kagladhi bab puisi Jawa ingkang dereng nate kawulang ing sekolahan. Keremenanipun maos buku-buku kanyata saged damel lancar anggenipun nyobi gurit. [ 132 ]


Ari Setyaningsih kelairan Bantul tanggal 21 Maret 1989, ngrasuk agami Islam. Kangge Ari tembung geguritan mboten narik kawigatosanipun babar blas. Namung sareng kadhawuhan makili sekolah supados tumut Bengkel Sastra Jawa, Ari kepeksa nyagahi (ajrih guru pembimbing mesthinipun). Siswi SLTP 2 Pajangan kelas II A menika dangu-dangu tuwuh gregetipun nyinau geguritan sareng tumut bengkel sastra Jawa. Senaosa damel gurit menika angel sanget tumrap Ari, namung piyambakipun mboten purun kalah kaliyan peserta sanes. Usahanipun pendhak dinten Minggu saking griya Pajangan, Triwidadi, Pajangan, Bantul dumugi SLTP 1 Sewon mboten muspra. Ing pungkasan kegiyatan Bengkel, Ari kasil damel geguritan. Salajengipun Ari badhe nyritakaken pengalamanipun nggladhi geguritan dhumateng kanca kelasipun ing Pajangan, Triwidadi, Pajangan, Bantul.


Bayu Handoko kelairan Bantul tanggal 28 April 1988 menika nggadhahi cita-cita dados ustad. Bayu kalebet murid ing SLTP Muhammadiyah 1 Pundong. Bayu remen

rengeng-rengeng lagu dhangdhut lan kasidah sadanguning mlampah saking griyanipun Blali, Seloharjo, Pundong, Bantul tumuju papan pasinaonipun ing Blali, Seloharjo, Pundong, Bantul, senaosa pendhak sonten remen olahraga bal-balan, nanging salat lan ngaji mboten nate katalompen. Hobinipun maca buku saged minangka modhal anggenipun nyobi damel geguritan salaminipun tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa. Bayu rumaos mongkog saged neter kesagedanipun maos geguritan. [ 133 ]


Beti Mustika Rini kelairan Bantul tanggal 25 April 1988. Putri ingkang sregep salat menika sekolah ing SLTP 4 Pandak. Saking dalemipun Bongeran, Gilangharjo, Pandak tumuju papan pasinaonipun Ngaran, Gilangharjo, Pandak, Bantul, Beti dipunteraken tiyang sepuhipun. Beti ingkang dereng mangertos bab puisi Jawa, remen sanget tumut Bengkel Sastra Jawa. Kejawi saya tambah tepangan, Beti rumaos manggih pengalaman enggal damel geguritan lan ajar maos gurit. Murid kelas III A menika saged nyegahaken keahlianipun nari rikala penutupan bengkel.


Bekti Palupi kelairan Bantul, tanggal 27 Mei 1989. Siswi kelas II B SLTP 2 Kretek menika remen sanget tumut Bengkel Sastra Jawa. Saben Minggu Bekti Palupi sregep ndhatengi kegiyatan nggegulang geguritan. Usahanipun wau kasil, piyambakipun kalebet peserta Bengkel ingkang nyipta guritan sae, kepara dados juara. Putri salehah ingkang sregep ngaji menika dedalem ing Kretek, Parangtritis, Kretek, Bantul. Saking dalem dumugi sekolah ing Parangtritis, Kretek, Bantul, Mbak Bekti dipunteraken tiyang sepuhipun. Putri lencir ingkang nggadhahi hobi maos sawernaning buku menika sampun kasil nganthongi prestasi sagudhang, kadosta (1) Juara II Lomba Bidang Studi Matematika, Tingkat SD se-Kabupaten Bantul, (2) Juara III Lomba Siswa Teladan Tingkat SD se-Kabupaten Bantul, ugi (3) Juara I Lomba Tartil Alquran Tingkat SD/SLTP se-Kecamatan Kretek, Bantul. Pengalaman enggal ngremenaken ugi karaosaken Bekti Palupi, nalika kagladhi bab maos geguritan dening pembimbing Bengkel Sastra Jawa. [ 134 ]Danang Kumorojati kalebet jaka ingkang gagah inggil, senaosa radi cemeng. Mas Danang lair ing Bantul, tanggal 27. Juni 1987. Jaka menika sregep dhateng mesjid lan nggadhahi hobi maos buku crita, mliginipun crita detektif. Kangge nambah kawruh, Danang kepingin mangertosi jagading wacan sastra Jawa saengga ketarik manahipun rikala guru dhawuh tumut Bengkel Sastra Jawa. Salajengipun pendhak Minggu saking Siluk I, Selopamioro, Imogiri, Bantul, Danang nyegat bus umum tumuju SLTP 1 Sewon saperlu pitepangan kaliyan geguritan. Siswa SLTP 3 Imogiri kelas III A menika bidhal tumuju sekolahanipun ing Lanteng, Selopamioro, Imogiri, Bantul mawi kendharaan piyambak.

Dawami lair ing Bantul, tanggal 30 Desember 1987. Piyambakipun sregep ngaji menika ugi nggadhahi hobi pencaksilat. Saengga rikala latihan vokal ing Bengkel Sastra Jawa. Dawami mboten kangelan jalaran sampun kulina. Siswa SLTP Muhammadiyah Kasihan menika bidhal sekolah ing Senggotan, Kasihan, Bantul numpak kendharaan umum, semanten ugi wangsulipun. Piyambakipun nembe minggah kelas II menika alamatipun ing Gesikan, Panggungharjo, Sewon, Bantul. Tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa kalebet pengalaman enggal, mekaten pangudaraosipun. Radi kangelan ugi Dawami damel geguritan, lan nembe sepisan menika nggegulang puisi Jawa. Bab maos geguritan, Dawami kirang remen ugi. Ingkang baku jejaka menika sampun purun nyobi tetepangan kaliyan puisi Jawa. [ 135 ]Dwi Astuti, putri Bantul kelairan tanggal 23 Oktober 1987. Salah satunggaling murid SLTP 2 Kretek, Bantul, kelas III B menika ngrasuk agami Islam. Mbak Dwi ingkang nggadhahi hobi mirsani TV menika, sadhar bilih piyambakipun kedah saged njembaraken wawasan ingkang gegayutan kaliyan pasinaonipun. Pramila rikala dipundhawuhi guru pembimbing supados tumut Bengkel Sastra Jawa, Mbak Dwi purun nilar sekedhap acara-acara TV dinten Minggu ingkang sae-sae kala wau, saperlu pitepangan kaliyan geguritan. Salajengipun margi rutin saking ndalemipun Samiran, Parangtritis, Kretek, Bantul tumuju sekolah ing Parangtritis, Kretek, Bantul, wiwit tanggal 7--28 Juli 2002, pendhak dinten Minggu kaputer tumuju dhateng SLTP 1 Sewon.

Efit Doriyana kelairan Yogyakarta, tanggal 30 Juni 1989. Siswi kelas II C SLTP 2 Banguntapan, Bantul, remen sanget saged dherek Bengkel Sastra Jawa amargi nembe sepisan menika saged nggegulang bab geguritan. Saking Plumbon RT 11/15, Banguntapan, Efit numpak bis umum tumuju SLTP 1 Sewon, Bantul, pendhak dinten Minggu supados saged ngleluri bab sastra Jawa. Siswi ingkang sregep salat menika saben bidhal sekolah. ing Karangsari Wetan, Banguntapan, Bantul, ugi mawi bis umum. Keremenanipun maos, sanget migunani anggenipun nyobi ngasah otak nyipta geguritan. [ 136 ]Eni Widyaningsih remen sanget maos buku, surat kabar, cerbung, utawi novel. Namung piyambakipun dereng nate nggepok senggol bab geguritan utawi puisi Jawa. Pramila rikala dipundhawuhi guru pembimbingipun saking SLTP 1 Imogiri, Eni lajeng nyanggupi, jer kepingin sanget mangertosi kados pundi kiprahipun kegiyatan Bengkel Sastra Jawa menika. Putri Bantul kelairan tanggal 21 Juli 1988 menika sregep ngibadah salat. Dalemipun ing Demen, Sriharjo, Imogiri, Bantul kathah koleksi buku crita. Eni ingkang minggah kelas II C tumuju papan pasinaonipun ing Pos Imogiri, Imogiri, Bantul mawi kendharaan umum.

Erlina Puji Rahayu murid SLTP 4 Bantul menika ngrasuk agami Islam. Pendhak dinten sregep bidhal saking Deresan, Ringinharjo, Bantul tumuju ing pamulanganipun wonten Jalan R.A. Kartini 46, Jebugan, Bantul kanthi pangajeng-ajeng saya tambah dinten saya tambah seserapanipun. Kabukten Erlina kapilih makili sekolah tumut Bengkel Sastra Jawa supados tambah pepak ilmu gegayuhanipun. Murid kelas III B menika lair 13 Maret 1988 ing kitha Bantul ugi. Senaosa keremenanipun olah raga basket, namung Erlina kapilut ugi nggegulang bab geguritan.

Febriana Candra Dewi setunggaling murid ingkang sregep lan pinter ngaji. Putri cemeng alit lan manis menika sampun nggadhahi prestasi kathah, antawisipun nate dados (1) Juara I Pidato Bahasa Indonesia Tingkat Kabupaten, (2) Juara I Baca Puisi ing Sekolah, lan (3) Juara I Pidato Bahasa Indonesia. Febri remen maos sawernaning buku, kejawi menika ugi nggadhahi hobi ngegulang tari. [ 137 ]Pramila mboten wonten wekdal ingkang kangge nganggur. Menapa malih sareng tumut Bengkel Sastra Jawa, Febri saged ningkataken bakatipun maos geguritan. Putri ingkang kendel menika nggadhahi tanggal kelairan 14 Februari 1989 ing Bantul. Siswi kelas III A SLTP 1 Kretek menika saking dalemipun Gading, Donotirto, Kretek, Bantul tumuju sekolah ing Donotirto, Kretek, Bantul mawi kendaraan umum.

Galuh Anduka Sari, putri Bantul kelairan tanggal 8 Februari 1988. Putri ingkang sregep ngaji menika sekolah ing SLTP 4 Pandak. Galuh ingkang remen nari, rumaos mongkog saged nggadhahi wekdal tumut Bengkel Sastra Jawa. Galuh ngakeni bilih pengalaman nggegulang puisi Jawa wonten remenipun senaosa radi angel amargi dereng kulina. Murid kelas III A menika bidhal saking Patran, Gilangharjo, Pandak, Bantul dumugi sekolah ing Ngaran, Gilangharjo, Pandak, Bantul numpak kendharaan piyambak. Galuh ugi remen neter lan majengaken bakatipun saengga nate dados juara III Pidato se-Kecamatan. Putri lencir manis menika remen sanget tetepangan kaliyan kanca-kanca sabarakan ing Bengkel Sastra Jawa. Tumrap peserta Bengkel ingkang badhe nglajengaken reraketan pasedherekan kaliyan Galuh kaaturan ngebel HP 081 5688 1179.

Imam Wicaksono, putra kakung ingkang kalairaken ing Bantul rikala tanggal 22 Agustus 1988. Jejaka soleh ingkang sregep netepi kewajiban minangka umat muslim menika dedalem ing Jalan P. Senopati, Karasan, Palbapang, Bantul. Ingkang kepengin pitepangan saged muter telepon 367373. Pasinaonipun wonten SLTP 1, Jalan R.A. Kartini 44 Jebugan, Bantul, Telepon 367319. Murid ingkang nembe minggah klas II A nggadhahi hobi maos crita-crita, mliginipun bab lelembut. [ 138 ]Karyatun satunggiling wanita lairan 2 Maret 1987 menika sekolah ing SLTP YP Sanden. Hobinipun masak kapeksa radi kapunggel sekedhap rikala tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa pendhak dinten Minggu saking tanggal 7--28 Juli 2002. Karyatun remen sanget saya jembar wawasanipun. Kejawi saged maos geguritan, Karyatun ugi lajeng mangertosi penggurit-penggurit moncer ingkang tansah nggegulang sastra Jawa. Pengalaman enggal ingkang ngedab-edabi rikala kapurih damel geguritan langkung saking setunggal. Saking pengalaman wau, Karyatun pitados bilih piyambakipun saged nyipta gurit sae menawi sregep latihan nyerat. Salaminipun tumut Bengkel, saking griyanipun ing Genting, Tirtomulyo, Kretek, Bantul, Karyatun numpak bus umum tumuju SLTP 1 Sewon, semanten ugi menawi bidhal sekolah ing Sanden, Murtigading, Sanden, Bantul.

Kusniyati kelairan Bantul, tanggal 17 Agustus 1987. Putri lencir cemeng menika ngrasuk agami Islam. Saking griyanipun ing Sudimoro, Timbulharjo, Sewon, Bantul dumugi sekolah ing Jalan Parangtritis km 7 Sewon, Bantul. Kusniyati sarengsareng kaliyan kancanipun. Siswi SLTP 1 Sewon menika nggadhahi hobi maos. Namung piyambakipun ngakeni bilih dereng nate maos majalah Jawa. Kejawi mboten ketarik ugi radi rekaos maosipun. Menapa malih kaliyan pengarang-pengarang Jawa, babar blas mboten mangertos. Siswi kelas III E menika kraos adhem ayem kemawon tumut Bengkel Sastra Jawa. Namung dipun akeni bilih salaminipun tumut kegiyatan bengkel, Kusniyati lajeng saget medharaken kasisahan saha kabingahanipun wonten gurit anggitanipun. [ 139 ]Latifa Khoirun Nissa, putri salehah kelairan Bantul rikala tanggal 7 Desember 1988. Latifa ngakeni bilih dereng nate nggepok senggol kaliyan puisi Jawa. Pramila rikala kapilih guru pembimbingipun supados tumut kegiatan Bengkel setunggal wulan, Latifa kesengsem lan remen manahipun. Latifa saya mantep tumut kegiyatan Bengkel amargi mboten ngganggu pasinaonipun, jer kegiyatan wau namung pendhak dinten Minggu. Putri ingkang saya manis mawi krudhung menika dedalem ing Kurahan, Murtigading, Sanden, Bantul. Saben tumuju sekolah ing Murtigading, Sanden, Bantul, Latifa mlampah piyambak. Dene rikala tumut kegiyatan Bengkel, Latifa bidhal numpak kendaraan umum. Siswi SLTP 1 Sanden kelas II menika pranyata nggadhahi bakat unggul pentas ing panggung. Kelantipan lan kekendelanipun akting maos geguritan sayektos damel sengsem, kabukten dados juara maos guritan rikala kegiyatan bengkel. Latifa ngakeni bilih kathah sanget paedahipun tumut Bengkel Sastra Jawa saengga saya ageng krentegipun tumut lomba maos geguritan sawayah-wayah.

Muliwanti putri ingkang remen maos buku-buku crita roman. Putri Bantul, kelairan tanggal 29 Oktober 1987 menika ngrasuk agami Islam. Saking griyanipun ing Kweni, Panggungharjo, Sewon, Bantul, Muliwanti numpak bus umum tumuju sekolahanipun ing Jalan Parangtritis km 7 Sewon, Bantul. Muliwanti remen sanget makili SLTP 1 Sewon tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa. Siswi kelas III menika dados saged mangertos caranipun maos lan damel gurit ingkang sae. Gegadhanganipun, Muliwanti kepingin sanget baut nyipta guritan. Pramila, piyambakipun krenteg sregep latihan ngantos dados penggurit moncer. [ 140 ]Novi Tri Utami minangka siswi SLTP 1 Bambanglipuro, Bantul kapilih makili se-kolahanipun kangge tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa. Putri Yogya kelas II C kelairan tanggal 17 November 1988 menika ngrasuk agami Islam. Saking dalemipun ing Grogol, Carikan, Mulyodadi, Bambanglipuro, Bantul, Novi saben dinten tumuju Nglarang, Mulyodadi, Bambanglipura, Bantul saperlu nggayuh ilmu. Novi ingkang remen olah raga voli menika rumaos saya tambah seserapanipun bab geguritan sasampunipun kagladhi ing Bengkel Sastra Jawa.

Pandu Asmara, satunggaling jejaka kelairan Bantul rikala tanggal 7 Juni 1988. Piyambakipun ngrasuk agami Islam. Murid SLTP 1 Srandakan menika ugi mempeng ngregengaken kegiyatan mesjid, mbimbing adik-adik sinau ngaji wonten TPA. Pendhak enjing saking Jalan Srandakan RT 05/RW 52, Trimurti, Srandakan, Bantul griyanipun, Bayu bidhal sekolah nyengklak kendaraan umum tumuju Nengahan, Trimurti, Srandakan, Bantul. Pakulinan mabuk tumrap lare enem sanget dipungethingi Bayu. Kangge ngedalaken uneg-uneging manahipun wau, Bayu nyobi damel gurit ingkang paring pemut dhumateng generasi mudha agenging bebaya saking tuak utawi minuman keras. Kangge njembaraken wawasan anggenipun dados muslim, Bayu remen tumut ceramah utawi diskusi rohani Islam. Pengalaman enggal salaminipun tumut kegiyatan Bengkel kejawi tambah kanca enggal, ugi saya pinter maos gurit. [ 141 ]Pariman kelairan Bantul, tanggal 9 Mei 1988, ngrasuk agami Islam. Siswa SLTP 2 Pajangan II A menika sregep ngaji wonten mesjid. Pendhak enjing kaliyan kanca sabarakanipun, Pariman mlampah saking griya Pajangan, Triwidadi, Pajangan, Bantul tumuju sekolahanipun ing Pajangan, Triwidadi, Pajangan, Bantul. Sewau Pariman gojag-gajeg rikala dipundhawuhi gurunipun tumut kegiyatan Bengkel Sastra Jawa. Namung sareng mangertos kathah rencangipun saking se- kolah-sekolah sanes ingkang ketarik tumut kegiyatan Bengkel, Pariman dados kesengsem ugi. Pariman ingkang nggadhahi sipat lingsem dados malih kendel salebetipun tumut kegiyatan Bengkel. Kepara saged dados peserta ingkang terkenal lucu lan lugunipun. Pariman ugi ngakeni pikantuk pengalaman enggal ndamel lan maos geguritan ingkang dereng nate babar blas dipunlampahi.

Prasi Aji Rahayu, lenggah ing Gading, Lumbung, Donotirto, Kretek, Bantul kaliyan tiyang sepuhipun. Putri kelairan Bantul, rikala 24 April 1989 menika ngrasuk agami Islam. Siswi kelas III A SLTP 1 Kretek, Bantul menika nggadhahi keremenan maos. Dipunakeni ugi bilih Prasi dereng nate dipunwuruk bab geguritan wonten sekolah. Pramila piyambakipun remen sanget nampi kalodhangan tumut Bengkel Sastra Jawa. Menapa malih dipunwulang ugi bab kadospundi maos guritan ingkang sae. Tumuju sekolahipun ing Donotirto, Kretek, Bantul, Prasi bidhal sareng kanca-kancanipun. [ 142 ]Rayi Denok Sunestri ingkang dedalem ing Kaloran, Sidomulyo, Bambanglipuro. Putri Bantul kelas III C menika lairan tanggal 30 Juni 1988. Denok sregep salat lan remen ngaji. Siswi SLTP 2 Bambanglipuro menika mesti dipunteraken bapakipun menawi bidhal sekolah ing Plebengan, Sidomulyo, Bambanglipuro, Bantul. Denok ugi remen nguri-uri kabudayan Jawa, mliginipun bab tari. Namung piyambakipun ugi kepingin nggegulang sastra Jawa, kadosta geguritan. Pramila, Denok remen sanget kapilih makili sekolahipun tumut Bengkel Sastra Jawa. Pranyata hobinipun nari saget kangge ngregengaken acara penutupan Bengkel Sastra Jawa. Denok ugi ngrumaosi bilih piyambakipun kedah tansah sregep latihan supados ketrampilan ugi kekendelanipun nari lan maos guritan saya sampurna.

Reftina Kustyaning Astiwi satunggaling putri ingkang mboten nglirwakaken bab seni lan kasusastran Jawa. Reftina saya mongkog rikala guru sekolah dhawuh tumut kegiyatan Bengkel kangge nyinau bab puisi Jawa, jer dereng nate tumut babar pisan. Putri Bantul kelairan tanggal 13 Juli 1989 menika ngrasuk agami Islam. Salajengipun kanthi niat ageng Reftina bidhal saking griya, Tangkil, Srihardono, Pundong tumuju SLTP 1 Sewon, pendhak dinten Minggu ngantos tanggal 28 Juli 2002 saperlu nggegulang puisi Jawa. Siswi kelas II B SLTP 1 Pundong ing Panjangrejo, Pundong, Bantul menika kalebet mempeng kepengin mupuk hobinipun nari lan nguri-uri kabudayan Jawa srana sregep tumut lomba-lomba senitari utawi lomba macapat tingkat sekolah. [ 143 ]Rian Rosita Luthfi, siswi SLTP 1 Imogiri ing Pos Imogiri, Imogiri, Bantul. Rian remen sangat ngempalaken prangko-prangko, menapa malih ingkang saking manca negari. Siswi kelas III E ingkang nembe sepisan nggladhi geguritan menika, rumaos manggihaken pengalaman enggal ing Bengkel Sastra Jawa. Putri kelairan Bantul, 22 Mei 1988 ingkang ngrasuk agami Islam, dedalem ing Garjoyo, Imogiri, Bantul.

Sihono lairan Bantul tanggal 7 Maret 1988. Jejaka ingkang remen plesir menika, ngakeni bilih tumut Bengkel Sastra Jawa, manggih pengalaman enggal. Piyambakipun lajeng radi lancar medharaken gagasan-gagasan bab panggesangan ing salembar gurit. Saking griya, Butuh Lor, Triwidadi, Pajangan dumugi Krebet, Sendangsari, Pajangan, papan pasinaonipun, Sihono nyengklak bus. Murid kelas III B SLTP 3 Pajangan menika ngrasuk agami Islam. Pengalaman utawi gagasanipun Sihono samenika mboten namung kawedharaken lumantar coretan-coretan gambar kados kala wingi, nanging tambah dados gurit-gurit ingkang endah.

Sukmawati lairan Bantul nalika tanggal 16 Januari 1988. Putri kelas III C menika ngrasuk agami Islam. Sukmawati sekolah ing SLTP 3 Pleret. Saking dalemipun ing Klaron, Segoroyoso, Pleret, Bantul dumugi papan pasinaonipun Jembangan, Segoroyoso, Pleret, Bantul, Sukmawati numpak kendaraan umum. Sukmawati ingkang nggadhahi hobi maos, rumaos pepak pengalamanipun salebetipun ndherek kegiyatan Bengkel Sastra Jawa. Kejawi saged sinau maos geguritan, piyambakipun dados kendel nyobi damel geguritan. Sukmawati ugi lajeng mangertosi tokoh-tokoh ingkang gamben damel crita cekak utawi crita landhung, ingkang dereng nate dipunsumerepi. [ Cover ]Tangan


Mbokmenawa
tanganku kinodrat kanggo nyenyadhong.
ketara yen nggegem kemancing mati

Tanganku adoh saka kuping
mula tan krungu swara ngrerintih.
Tanganku adoh saka mripat
mula tan weruh pawongan ngalumpruk.
Tanganku adoh saka ati
mula tan darbe rasa asih.

Mbokmenawa
tanganku manuh diugung
ketara yen nabok
nyilih tanganing liyan.

Helaja waton muni
obahing tangan gambaraning ati!

(Djaimin K.)