Awaking Manoengsa

Awaking Manoengsa (1939)
déning Soewondo

sister projects: Wikidata item.

[ 1 ]

Wiwit kaanggé taoen woelangan 19......../19........

Kepala sekolah:...........

AWAKING MANOENGSA

RAKITANIPOEN
SOEWONDO

(Nganggé antjer² serat
karanganipoen toewan I. Nauta,
Eenvoudige menschkunde)

Tjap-tjapan ingkang kaping kalih

[ 2 ]

Gedru bij G. KOLFF & Co., Batavia-Centrum.

[ 3 ]

katja

I. Ragangan

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

4

II. Sirah

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

6

III. Gemboeng

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

8

IV. Atik-atikan

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

10

V. Daging

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

12

VI. Piranti-piranti ing djero

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

14

VII. Pangedjoeré pangan

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

16

VIII. Ambekan

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

18

IX. Lakoening getih

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

20

X. Sarap-sarap

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

24

XI. Pantjadrija

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

26

XII. Pitakonan

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

33

[ 4 ]

I. RAGANGAN.

1. Goenané.

Ragangan ikoe minangka pikoewating awak, kanggo ndjaga lan noetoepi pérangan-pérangan kang ringkih lan aloes (oetek, djantoeng, keboek) lan kanggo gondèlaning daging.

2. Pamérangé.

Baloeng-baloeng kang moedjoedaké ragangan kapérang dadi teloeng golongan, jaikoe: baloeng-baloeng ing sirah, gemboeng lan anggota.

3. Anggota doewoer.

Anggota kang doemoenoeng ing doewoer (lengen) awoedjoed : baloeng baoe, baloeng tangkis-djaba (kentjeng karo djempol), baloeng tangkis-djero (sipat karo djentik), baloeng-baloengé oegel-oegel (8), baloeng-baloenging èpèk-èpèk (5), baloeng-baloengé dridji 5 (goenggoeng ana 14 tengkel, marga djempol moeng ana baloengé 2 tengkel)¹).

Lengen gandeng karo gemboeng sarana gelangan poenḍak. Baloeng baoe ing poetjoek mbendol, ikoe trep ing legokan baloeng walikat. Ing saḍoewoeré panggonan gandenging baloeng loro ikoe ana baloengé manèh, woedjoedé mèmper koentji, moelané ija diarani baloeng koentji. Baloeng walikat kiwa-tengen lan baloeng koentji kiwa-tengen jèn dineleng saka ing doewoer katon kaja gelangan, moeng ing boeri ora gațoek. Gelangan maoe kaaranan gelangan-poendak.

4. Anggota ngisor.

Anggota ngisor (sikil) awoedjoed: baloeng poepoe, gandoe, baloeng gares, baloeng kémpol, baloeng-baloengé oegel-oegel-sikil (7), baloeng-baloenging dlamakan (5), baloeng-baloenging dridji-sikil 5 (goenggoeng ana 14 tengkel). Salah sidjining ba-loeng oegel-oegel-sikil oepama: baloeng toengkak.

Sikil gandeng karo gemboeng sarana gelangan-tjețik. Gandengé loewih santosa tinimbang lengen. Kang moedjoedaké gelangan-tjețik: baloeng sanggan-djerowan kiwa-tengen, baloeng wadi kiwa-tengen lan baloeng paloenggoehan kiwa-tengen. Gelangan-tjețik ikoe pantjèné ija ora temoe gelang, nanging ing boeri ana baloeng soemelap, jaikoe baloeng werit.

__________

1) Pénget. Pérang-pérangané gambar kang soemanding pada tjinirénan aksara wiwitaning temboeng-temboeng araning pérangan-pérangan maoe, [ 5 ]

Gambar 1. Ragangan

[ 6 ]

II. SIRAH.

Pamérangé.
Baloeng-baloeng sirah (tjoemploeng) kapérang dadi 2 golongan: baloeng-baloeng paṭak lan baloeng-baloeng rai.
Paṭak.
Baloeng-baloengé paṭak kang preloe disoemoeroepi: baloeng baṭoek, baloeng paṭak boeri, baloeng paṭak iringan kiwa-tengen, baloeng pilingan kiwa-tengen (ing djero ana piranti kanggo ngroengoe, jaikoe doemoenoeng ing baloeng parang). Wangoené baloeng-baloeng paṭak ikoe rada mlengkoeng koewoeng, pada geganḍéngan koekoeh, nganakaké djegoḍahan, isi oetek. Ḍasaring djegoḍahan maoe mawa bolongan tjilik-tjilik dalan tali-rasa lan otot-getih.
Rai.
Baloeng-baloengé kang preloe disoemoeroepi: baloeng wang ḍoewoer lan ngisor, baloeng-baloeng iroeng, baloeng-baloeng tjeṭak, baloeng pipi kiwa-tengen (mawa pérangan mlengkoeng), baloeng ajakan, baloeng loeh lan baloeng kedjèn (baloeng iki ing gambar ora katon; baloeng kedjèn minangka watesing bolongan iroeng kiwa lan tengen). Oentoe lan bam kang pada toemantjeb ing baloeng wang ija bangsané baloeng. Baloeng kanggo gondèlaning ilat aran baloeng ilat, ikoe ora gandeng karo baloeng lijané.
Ganḍèngé baloeng-baloeng sirah.
Baloeng-baloengé sirah ikoe pada geganḍéngan koekoeh santosa ora bisa obah. Moeng baloeng wang ngisor gaḍèngé karo baloeng-baloeng sirah bisa obah sațitik-satitik.

Kena ndemėk baji, emboen-emboenan adja nganti.

[ 7 ]

Gambar 2. Tjoemploeng

[ 8 ]

III. GEMBOENG.

Pamérangé.
Baloeng-baloeng kang moedjoedaké gemboeng kapérang dadi : baloeng oela-oela, baloeng iga lan baloeng ḍaḍa.
Oela-oela.
Oela-oela ana baloengé 33 tengkel, diarani gegelan, kang 7 doemoenoeng ing goeloe, 12 ing geger, 5 ing bangkékan. Sing 5 gegelan sangisoring bangkékan paḍa ganḍèng kraket, prasasat moeng woedjoed baloeng sidji, ndjebèbèh, djenengé baloeng werit. Gegelan 4 kang poengkasan ija prasasat dadi sidji, kaaranan baloeng boentoet.
Gambar No. 3 ikoe énța-énṭaning gegelan geger, dineleng saka ing ḍoewoer. Ing tengah bolong. Sarèhning gegelan-gegelan oela-oela ikoe kabèh mawa bolongan, mangka trapé soengsoen, dadi bandjoer ana broemboengan ing sadjroné oela-oela, diarani broemboengan-oela-oela, isi soengsoem-oela-oela. Broemboengan maoe ana bandjoerané menjang djegoḍahan tjoemploeng.
Sing akèh gegelan oela-oela ikoe mawa pérangan pating tjrongat; kang njongat dawa ana 3, sidji doemoenoeng ing boeri, loro ing ngiringan. Tjongatan-boeri kena ginrajang ing pok giṭok.
Iga.
Tjatjahé 12 pasang, sing 7 pasang ḍoewoer ganḍèngé karo oela-oela lan baloeng ḍaḍa sampoerna, kang 3 pasang koerang sampoerna, marga ingarep ganḍèngé karo baloeng ḍaḍa moeng noenoet iga kang kaping 7, déné sing 2 pasang ngisor déwé ingarep ora ganḍèng babar pisan karo baloeng ḍaḍa, dadi moeng njongat baé. Iga 12 pasang maoe moedjoedaké djegoḍahan ḍaḍa, isi piranti aloes-aloes (djantoeng, keboek). Dadi goenané iga ikoe ngreksa piranti kang aloes. Oega geḍé pigoenané toemraping ambekan.
Baloeng ḍaḍa.
Woedjoedé kaja tjoendrik, sadjatiné ana 7 tengkel. Ing panggonan ganḍèngé tengkelan sidji karo sidjiné ana lekikané panggonan toemantjebing iga.

Mlakoe djedjeg, loenggoeh djedjeg, ginawéa adjeg.

[ 9 ]

[ 10 ]

IV. ATIK-ATIKAN.

1. Apa kang diarani atik-atikan.

Atik-atikan ikoe gandéngé baloeng loro oetawa loewih kang bisa obah. Baloeng kang gandéng maoe sing sidji mbendol, sidjiné legok. Bendolan ikoe trep ing legokan. Moerih koekoehé, atik-atikan mono binlebed ing oewat-oewat warna-warna.

Mitoeroet obahé, atik-atikan ikoe warna-warna djenengé, oepama: atik-atikan mimisan, atik-atikan éngsélan.

2. Atik-atikan mimisan.

Moelané diarani mimisan, awit baloengé kang sidji ana benḍolané kaja mimis kang trep ing legokané baloeng sidjiné. Ing legokan Kono mimis maoe bisa moenjar-moenjer. Baloeng baoe karo baloeng walikat gandéng sarana atik-atikan mimisan. Mangkono oega baloeng poepoe karo baloeng-baloenging gelangan-tjetik.

3. Atik-atikan éngsélan.

Saréhné obahé kaja obahing lawang kang mawa éngsél, moelané diarani atik-atikan éngsélan, oepama: gandéngé baloeng baoe karo baloeng tangkis-djaba-djero (ing sikoet). Ana manéh toeladané: atik-dtikan ing dengkoel.

Gambar No. 6a ikoe gambaring gandéngé gegelan goeloe sing doewoer déwé karo gegelan ngisoré. Obahé atik-atikan bisa warna loro: mantoek lan gédég.

4. Keslijo.

Manawa wong kedjengklok, bendolaning baloeng ing atik- atikan kongsi mlését saka legokaning baloeng sidjiné, ikoe loewih lara lan ngrekasa tinimbang karo manawa moeng ketjénéng blebeding atik-atikan baé.

Manawa keslijo sikilmoe, adja kesoesoe ko-enggo mlakoe. Tak-tek njekleki dridjimoe, ikoe saroe rinoengoe lan dinoeloe.

[ 11 ]

[ 12 ]

V. DAGING

1. Goenané.

Daging ikoe piranti kanggo ngobahaké awak. Jèn mangkono daging ikoe doewé kekoewatan. Kekoewatan sing bisa ndjalari obah maoe marga saka pangkereding daging. Manawa ana daging mangkered, bandjoer ana obah. Sing obah baloengé. Moelané daging lan baloeng ikoe ingaran piranti kanggo ngobahaké; daging doewé kekoewatan déwé, baloeng ora.

2. Daging-pasangan lan daging-lamban.

Bisané nganakaké obah, manawa daging ikoe mangkered. Sing akèh daging ikoe anané paḍa pepasangan, nanging daging pasangan ikoe kosok-balèn pakartiné: jén sidji mangkered, sidjiné ora. Jèn sing mangkered maoe wis ora makarti, jaikoe manawa arep bali manèh kaja ing maoené, daging pasangané kang maoené ora mangkered, saiki bandjoer makarti (mangkered) preloe mbalèkaké obah. nDelenga gambar No. 8. Ing baoe ana daging loro: manawa daging No. 1 ikoe mangkered, lengené bandjoer nekoek, déné manawa daging No. 2 saiki gentèn mangkered, lengené noeli bali kentjeng manèh.
Daging-pasangan ing awak sakodjoer ana 300 loewih, déné sing lamban moeng sațitik (daging djantoeng).

3. Pamérangé.

Daging-daging ing anggota, gemboeng l.s.p. obahé paḍa manoet kekarepan, moelané daging-daging kang mangkono ikoe diarani daging-kawengkoe-karep. Ana manèh daging kang pada obah déwé, ora manoet kekarepan. Ikoe karanan daging-ora-kawengkoe-karep (djantoeng, oesoes).

4. Oelah raga.

Toedjoening oelah raga ikoe: ngolah daging soepaja dadi santosa lan koewat, ngadjokaké kasarasaning awak. Anggoné ngolah, anggoné ngobahaké daging maoe, sarana nindakaké pangglaḍi warna-warna : oelah raga, dolanan roepa-roepa (kastie, bal-balan, gobag, tjoe, l.s.p.) mlakoe-adoh, langèn lan lija-lijané. Nanging koedoe tansah ana sing noentoen, adja kongsi kliwat wates. Panggladiné koedoe laras, tegesé: tjoendoek karo kaanané awak, oemoer, hawa, wajah, papan lan lija-lijané.

Larasing pangglaḍi, noewoehaké otot kawąt baloeng wesi.

[ 13 ]

Gambar 8.

Gambar 9. Daging

[ 14 ]

PIRANTI-PIRANTI ING DJER0

1. Panggonané

Ing sadjroning gemboeng ana djegoḍahan loro, sing doemoenoeng in ḍoewoer diarani djegoḍahan ḍaḍa kang ngisor kaaranan djegoḍahan weteng. Djegoḍahan loro ikoe kaelet-eletan ing daging tipis mlenṭoe kaja baṭok kemoereb, djenengé kenḍangan-tengah.

2. Piranti-piranti ing sadjroning djegoḍahan ḍaḍa.

Eled-eled
Goeroeng.
Djantoeng lan otot-otot getihé.
Keboek.
Kenḑangan-tengah.

3.Pirant-piranti ing sadjroning djegoḍahan weteng.

Waḍoek.
Ati, ana plenḍoengané tjilik isi koewaja oetawa remperoe
Remperoe.
Klandjer-idoe-weteng (djenengé mantja: pancreas)

pancreas).

Oesoes-nom.
Oesoes-toewa.
Oesoes-boentoe, ana pérangané kaja tjatjing. (appendix).
Appendix.
Oesoes-poengkasan
Impes (waḍah oejoeh).
Limpa.

Geger nḍegég nggampangaké lakoening ambekan,
Weteng nglempét roemeksa tata-traping djerowan.

[ 15 ]

Gambar 10. Tata-traping piranti-piranti ing djero

[ 16 ]

VII. PANGEDJOERÉ PANGAN.

1. Pangan.

Pangan ikoe amot djasad warna-warna. Kang preloe ḍéwé: bangsa goela, poetihing-enḍog lan gadjih. Sing akéh bangsa goela tinemoe ing: beras, kenṭang, bangsa katjang, teboe, gedang, woh-wohan. Poetihing-enḍog ing: enḍog, daging, iwak loh, bangsa katjang. Gadjih ing: krambil, daging, mretéga. Pérangané pang kang diarani pitamine (djasad pangoeripan) preloe banget moenggoeh ing awaking manoengsa. Nanging pitamine maoe akéh sing wis ilang, marga pangan kagoḍog. Dadi pangan mentahan ikoe geḍé adjiné (woh-wohan ; idjon-idjon).

2. Apa preloené pangan koedoe didjoer.

Kang mratakaké pangan menjang sarandoening awak ikoe: getih. Soepaja sarining pangan kena kagawa getih, pangan koedoe didjoer ḍisik nganti lemboet banget. Bisané adjoer, loeloeh nganti lemboet banget maoe marga oléh pitoeloenganing djasad pangedjoer aroepa iloening klandjer roepa-roepa.

3. Ontoe.

Goenané oentoe (lan bam) kanggo mérang-mérang lan nglemboetaké pangan. Ing sakawit oentoené botjah diarani oentoe-enom, ing tembé sawisé poepak, ṭoekoel oentoené tetep. Oentoené wong diwasa ana 32, ing wang ḍoewoer 16, ing wang ngisor 16. Oentoené botjah moeng 20. Dadi oentoe-tetep karo oentoe-nom katjék 12. Katjék 12 ikoe doemoenoeng ing bam 3 x 4. Bam 12 iki ora poepak.

Bab oentoe sinaoenen saka gambar!

4. Klandjer.

Klandjer-idoe	ngetokaké idoe mawa jijid kang bisa ngoeloehaké	bangsa goela.
Klandjer-waḍoek	idem	poetihing-enḍog.
Pancreas	idem	bangsa goela, poetihing-enḍog, lan gadjih.

Ati ngetokaké koewaha (katando ing remperoe) ngeloeloehaké gadjih. Klandjer-klandjer-oesoes ngetokaké idoe mawa jijid kang bisa ngeloeloehaké pangan teteloe maoe, jaikoe kang doeroeng loeloeh ing waḍoek.

5. Dalan Pangan.

Klandjer-klandjer maoe panggonané ana ing saoeroet lan satjeḍaking dalan pangan (tjangkem―oesoes). Pangan kang ora bisa loeloeh (ampas) teroes bablas ngliwati sadawaning pangedjoeran-pangan tekan poengkasané.

Mamah pangan kongsi lemboet, tjikbén dadi waras kenṭoeṭ.

[ 17 ]

Gambar 11.
Dalan pangedjoeran pangan.

tjangkem
klandjer-klandjer idoe-tjangkem.
eled-eled.
wadoek.
ati lan remperoe.
pancreas.
oesoes-nom.
oesoes-boentoe lan appendix.
oesoes-toewa.
oesoes-poengkasan.

baloenging oentoe

lapisan atos gilapgrowongan panggonan otot getih lan tali rasalapisan atos kaja nemel
Gambar No. 11a. Bam.

oentoe growong

Gambar 12. Oentoe lan Bam.

Gambar 13. Oentoe.

a = makoeta.
b = ojod.
I = oentoe-ngarep.
II = sijoeng.
III = bam pating pentingil.

[ 18 ]

VIII. AMBEKAN.

1. Pakartining ambekan.
Pakartiné ambekan ikoe saèmper pangedjoeré pangan. Pangedjoeran-pangan ndadèkaké lemboeting pangan kongsi kena kaideraké getih menjang sarandoening awak. Ambekan „ndjoepoek” gas saka hawa. Gas iki djenengé: zuurstof = djasad pangobong. Zuurstof oega diwratakaké déning getih menjang sarandoening awak. Panasing awaké manoengsa manawa dioekoer ḍoewoeré koerang loewih 37°C. Anané panas marga saka barang kobong. Pawon dadi panas marga ing kono dibongi kajoe sarana pitoeloengané zuurstof. Awaking manoengsa dadi panas, marga ing kono ija ana kajoe (sarining pangan) kobong déning zuurstof. Bong-bongan ing pawon nganakaké awoe lan oewab-banjoe, déné bong-bongan ing awaking manoengsa nganakaké koolzuur lan oewab-banjoe. Panas kang metoe saka bong-bongan maoe malih dadi kekoewatan (Enḍas-enḍasan sepoer koewat nggèrèd grebongan poeloehan, manoengsa migoenakaké kekoewatané kanggo njamboet gawé).
2. Keboek.
Manoengsa ambekan sarana keboek. Keboek doemoenoeng ing djegodahan ḍaḍa. Leboené hawa liwat iroeng lan goeroeng teroes tekan keboek. Poetjoeking goeroeng doemoenoeng ing gorokan. Poengkasané goeroeng ngepang ngiwa lan nengen, andjog ing keboek. Pang loro maoe ngepang-ngepang manèh nganti dadi tjilik-tjilik, woedjoedé kaja torong, lemboet banget. Torong sing lemboet-lemboet iki kebak otot-getih loewih déning lemboet pating kranteng. Ija ing kono ikoe panggonané lira-liroening gas loro: zuurstof lan koolzuur. Zuurstof mrembes liwat pagering otot-getih andjog ing getih; koolzuur mrembes pagering otot-getih, metoe andjog ing torong teroes katoet wetoening napas.
3. Ngoendjal ambekan lan ngetokaké napas (njerot-ngempos)
Ambekan ikoe tegesé: nglebokaké zuurstof lan ngetokaké koolzuur (lan oewab-banjoe). Hawa bisa mlebбe saka melaré djegoḍahan ḍaḍa, hawa bisa metoe marga mingkoesé djegoḍahan ḍaḍa. Melaré djegoḍahan ḍaḍa djalaran saka trèpèsing kenḍangantengah lan oenggah apa déné adjoening iga. Déné mingkoesé, marga kenḍangan-tengah koewoeng manèh, igané moeḍoen lan moendoer. Melar-mingkoesing djegoḍahan-ḍaḍa ndjalari melar-mingkoesing keboek. Manawa djegoḍahan-ḍaḍa melar, hawa ing djeroné dadi loewih ngrokos, panetelé koerang tinimbang hawa ing djaba, moelané hawa-djaba bandjoer mleboe (njerot). Kosok baliné: manawa djegoḍahan-ḍaḍa mingkoes: hawa ing djero dadi loewih paḍet, panetelé loewih geḍé tinimbang hawa ing djaba, moelané hawa-djero bandjoer metoe (ngempos).

Ambekan metoe ing iroeng, Arep watoek dadi woeroeng.

[ 19 ]

[ 20 ]

IX. LAKOENING GETIH.

1. Djantoeng.
Djantoeng ikoe sawidjining daging kang koewat banget, minangka motor oetawa pompaning getih. Ing salawasé manoengsa oerip, djantoeng tansah makarti, wis ora ana lèrèné. Doenoengé ing djegodahan-dada ing saantarané keboek kiwa-tengen tembing kiwa, gedéné watara sakepel. Djantoeng ikoe kapérang dadi 2 pérangan, pérangan kiwa lan tengen. Sasisih-sisihé pinérang manéh dadi 2: èmpèr lan sentong, siningget ing lawangan bisa menga lan mineb. Kamaran 4 maoe pada-pada sing santosa déwé, sing pageré kandel ḍéwé, jaikoe sentong kiwa.
2. Otot-getih.
Otot-getih ikoe woedjoed broemboengan kang woeled lan mendat, kapérang dadi 3 golongan otot-getih-metoe, otot-getih-mleboe lan otot-getih-lemboet. Otot-getih-metoe ikoe kanggo dalan getih kang saka djantoeng menjang awak lan keboek. Otot-getih-mleboe kanggo dalan getih saka awak lan keboek menjang djantoeng. Déné otot-getih-lemboet jaikoe pang-pangé otot-getih warna loro maoe, pada moedjoedaké trantjangan lemboet banget. Ija ing trantjangan kono ikoe gatoeké panging otot-getih-metoe karo pangé otot-getih-mleboe (élinga lira-liroening gas ing keboek).
3. Getih.
Getih ikoe sapérangan gedé woedjoed banjoe (± 80%). Pérangan lijané (± 20%) woedjoed djasad warna-warna: pringkilan-abang, pringkilan-poetih, oejah warna-warna, gadjih, goela l.l.l. Kadjaba djasad sing woedjoed pringkilan lan diasad sing adjèr ikoe, banjoe-getih isih amot gas zuurstof lan koolzuur). Zuurstof kamot ing pringkilan abang, koolzuur kamot ing bangsa oejah.
Pringkilan-getih warna loro maoe ora noenggal asal. Pringkilan-abang asalé saka soengsoem-baloeng (baloeng-sirah, poetjoeking baloeng sing dawa, oepama baloeng poepoe, baloeng lengen), déné pringkilan poetih pabriké woedjoed klandjer (klandjer-gondok, limpa). Pagawéané pringkilan-abang : mratakake zuurstof pringkilan-poetih : nanggoelang lan njirnakaké moengsoeh (bakterie) apa déné kanggo tambal-soelam péranganing awak kang roesak.
Getih ikoe bisané mili, marga disentor déning djantoeng. (Getihé manoengsa ±5 liter, soemrambah ing awak sakodjoer). Getih diperes ing djantoeng, metoe liwat otot-getih-metoe, soemrambah ing awak, mratakaké zuurstof lan sarining pangan. Saka awak bali menjang djantoeng manèh metoe otot-getih-mleboe. Saka djantoeng „getih-reged” iki diperes metoe liwat otot-getih-metoe, andjog ing keboek kiwa-tengen. Saka keboek, sawisé „diresiki”, getih bali menjang djantoeng liwat otot-getih-mleboe. Ing mengko „getih-resik” iki disentor metoe manèh.

Loemajoe toemoedjoe, njirnakaké ngeloe.

[ 21 ]

[ 22 ]

Gambar 17b. Potlot ikoe doemoenoeng ing kanané banjoe gelas. Jen dideleng saka kéné (ngarep) pérangan kang kaling-kalingan banjoe katonė loewih gedé tinimbang kang ora kaling-kalingan banjoe. (Tjobanen déwé)

Gambar 17a. Getihing manoengsa,dideleng nganggo ditikelaké katjapraksana. (ditikelaké X 350).

[ 23 ]

Gambar 17d. Katjapraksana.

Sing soemanding iki katjapraksana. Djenengé mantja: (mi-kroskoep). Goenané kanggo ndeleng barang-barang soepaja bisa katon gedé lan tjeta. Pérangané awoedjoed katja pirang-pirang lan boemboengan sawatara. Ing boewengan saantarané katjapraksana loro ikoe ana gambar semoet. Semoet kéwan sing tjilik kaé, manawa dideleng nganggo katjapraksana bandjoer bisa katon gedé banget.

Pérangané awake, oepama sikilé, jen dideleng loemrah waé, katoné ora ana apa-apané, nanging jen dideleng nganggo katjapraksana djeboel ana woeloené.

Banjoe ing gelas oega bisa nggeḍèkaké katoné barang.

Gambar 17c. Iki gambar soerjakanta mawa gelas teloė kang kena digaraké (dipisah-pisah). Gambar sing doewoer déwé noedoehakaké anggoné ndeleng semoet moeng nganggo katja sidji. Semoeté katon ora pati gedé. Gambar sing tengah noedoehaké anggoné ndeleng nganggo katja loro. Gambaré semoet katon loewih gedé. Sing ngisor déwé nganggo katja teloe pisan. Semoeté katon gedé banget. [ 24 ]

X. SARAP-SARAP.

1. Pakartining sarap-sarap.

Sakabehing pakarti ing sadjroné awaking manoengsa marga ana préntah saka sarap, oetawa marga ana daja saka ing djaba toemoenda tekan ing sarap. Tanpa préntahing sarap awaké manoengsa ora bakal bisa obah, tanpa daja-djaba kang toemama ing pérangané awak, manoengsa ora bakal bisa ngrasa (ndeleng, ngroengoe, ngrasakaké panas-adem, kasar-aloes, ngrasakaké legi-pait, apa déné ngamboe aroem-batjin).

Sarap oega minangka doenoenging pikiran lan kekarepan.

2. Telenging sarap.

Telenging sarap, jaikoe pérangan kang wigati déwé, ikoe woedjoed oetek lan soengsoem-oela-oela. Oetek kapérang dadi loro : oetek gedé lan oetek tjilik. Oetek gandéng karo soengsoem-oela-oela sarana pérangan kang diarani : bandjoeran-soengsoem-oela-oela, ikoe doemoenoeng ing bolongan gandéngé djegodahan-tjoemploeng lan broemboengan-oela-oela. Soengsoem-oela-oela ikoe atjawang ngiwa-nengen pirang-pirang. Pang-pangé iki woedjoedé kaja tali oetawa bolah, moelané diarani : tali-rasa, jaikoe tali kang kanggo noendakaké rasa (préntah lan daja-djaba kaseboet ing doewoer). Tali-rasa soemrambah ing awak sakodjoer.

3. Pentol-sarap.

Ing sakiwa-tengené baloeng oela-oela ana sarap, pating prentol gegandéngan, mawa tjawangan menjang djantoeng, wadoek, oesoes, klandjer. Oega ana tjawangané menjang soengsoem-oela-oela (lan oetek). Pentol-sarap ikoe pagawéané : mranata pakartining djantoeng, wadoek 1.1.1. tjekaké sakabéhing pérangan kang obahé ora winengkoe ing karep (élinga bab: daging).

Sanadjan sarap lan tali-rasa ora-winengkoe-karep iki pagawéané kena ingaran pisah karo oetek lan soengsoem-oela-oela, éwa samono isih ana kalané gegandéngan, oepama: weng kagét marga kroengoe, krasa oetawa weroeh barang kang agawé kageté maoe, keketegé djantoeng bandjoer owah (deg-degan). Ana manéh : wong weroeh, dikandani oetawa mamboe, mikir pangan kang énak, klandjer-idoe bandjoer ngetokaké idoe.

Gambar 18a. Manawa dridjimoe ketjepit krasa lara, dridjimoe bandjoer kotarik. Kadadéjané „obah” ikoe mangkéné: koelit(daging) kataman daja-djaba. Daja ikoe diparakaké menjang telenging sarap oeroet tali-rasa-pangrasa. Bareng telenging sarap ketekan daja maoe, bandjoer ngirimaké préntah menjang daging oeroet tali- rasa kang kanggo ngobahaké. Daging nampa préntah bandjoer mangkered (obah), tanganmoe (dridji sing ketjepit) noeli kotarik.

Tembako, inoeman-keras, tjandoe, gawé roesaking sarap doedoe². Moela satroe teloe dén besilat, tjikbén sarap sarap toeloes koewat.

[ 25 ]


Gambar 18. Tata-traping sarap.		Gambar 18a Pakartining tali-rasa.

Gambar 19. Telenging sarap.

[ 26 ]

XI. PANTJADRIJA.

Praboté pantjadrija.

Manoengsa kadoenoengan pantjadrija lelima: pangrasa, pangenjam, pangganda, pandeleng lan pangroengoe, mawa prabot ḍéwé-ḍéwé.

1. Pangrasa (koelit).

Sadjatiné pangrasa ikoe akéh pérangané: kanggo ngrasakaké aloes lan kasar (panggrajang), kanggo mbédakaké panas lan aḍem, kanggo ngrasakaké lara lan kepénak. Praboting panggrajang doemoenoeng ing koelit, praboting pangrasa-lara ing sarandoening awak.

Koelit ikoe kandelé ± 2½ mm, kapérang ḍadi loro: koelit-djaba (lapisan garing lan lapisan oemoés oega diarani koelit-ajam. Lapisan garing tansah ṭéṭél, lapisan oemoés ana boeboekané reroepan, marakaké koelité manoengsa warna-warna (ireng, abang, koening). Ing sadjroning waloelang ana: prentilan poengkasing tali-rasa, klandjer kringet, kantongan tandjebing woeloe, klandjer gadjih kanggo nglengani koelit lan woeloe, dalan kringet, otot-getih, daging kang mengkoe woeloe.

2. Pangejam (ilat}. Pangenjam doemoenoeng ing ilat. Ilat ikoe kebak printisan tjilik-tjilik panggonan poengkasané tali-rasa pangenjam, kanggo ngenjam rasaning pangan lan ombén: legi, pait, ketjoet, asin sapitoeroeté.

Ing gambar No. 21 anan pérangan-pérangan tjinirén aksara. Aksara h, i, k ikoe gambaré printisan pangejam, e, f, g, tali-rasa saka sarap.

Ilat ikoe kadjaba kanggo ngenjam, oega kanggo nggrajang atos-empoeking pangan, kanggo mrenahaké pangan, kanggo nglantaraké pangoeloené pangan, lan oega kanggo tjalaṭoe.

3. Pangganda (iroeng).

Bolonganing iroeng linapis ing koelit oemoés, doenoening prentilan poengkasané tali-rasa pangganda. Lanḍeping pangganda toemrap sidji-sidjining wong ora paḍa. Pangganda ikoe ménéhi sasmita bab gandaning pangan, ombén oetawa hawa kang bakal loemeboe ing awak. Koelit kang nglapis bolongan iroeng kaṭoekoelan ramboet kanggo njaring hawa (reregeding hawa kari ana ing ramboet ikoe, oega paḍa némplék kelét ing koelit oemoés lapisaning bolongan iroeng).

Nandoekaké pantjadrija, déb trawatja lan pramana.

[ 27 ]

Gambar 20. Koelit (digeḍèkaké).

KI. AJ. = koelit-ajam. 1 = koelit-ajam-garing. (lapisan-garing). 2 = koelit-ajam-oemès (lapisan-oemès). 3 = tali-rasa. 4 = otot-getih. 5 = prentilan panggrajang. 6 = klandjer-kringet. 7 = bolonganing oeroeng-oeroeng kringet. 8 = kantongan ramboet (woeloe). 9 = klandjer-lenga (gadjih). 10 = woeloe. 11 = daging-woeloe. 12 = prentilan-gadjih.

Gambar 21. Ilat.

[ 28 ]

Pandeleng (mripat).

a. Piranti kanggo ndeleng ana praboté warna loro: 1. boenderaning mripat, 2. daging-daging mripat, klandjer-klandjer loeh, tlapoekan, idep lan alis.

Daging-daging mripat kanggo ngobahaké boenderaning mripat (ngiwa-nengen, moenggah-moeḍoen, ngèntjèng-éntjèng).
Klandjer-klandjer loeh ngetokaké banjoe loeh, kanggo nelesi boenderaning mripat, ngresiki reregeding mripat. Tlapoekan saidepé kanggo ngreksa boenderaning mripat adja kongsi klebon rereged, apa déné kanggo njoeda kèhing sorot kang mleboe. Alis kanggo ngalang-alangi kringet adja ngant mili ing mripat.

b. Boenderaning mripat woedjoedé kaja kenèkeran bening, pinageran ing klasoetan sap teloe, saka djaba mendjero diarani: klasoetan poetih, klasoetan ireng, kasoetan-djala. Klasoetan-poetih woeled, ing ngarep nrawang, djenengé klasoetan-nrawang ndjalari katoné klasoetan-ireng ing sisih ngarep. Pérangané klasoetan-ireng kang katon iki roepané toemraping sidji-sidjiné wong (bangsa) ora paḍa ; ana sing ireng, abang, biroe, ireng semoe abang l.l.l Moelané pérangané klasoetan-ireng kang katon maoe diarani klasoetan-kloewoeng. Klasoetan-kloewoeng oetawa kasoetan-mantjawarna ikoe ing tengah ana bolongané tjilik boender, diarani manik, bisa melar oetawa mingkoes manoet saṭiṭik oetawa kèhing sorot kang mleboe. Klasoetan-djala roepané mémper djala, djalaran kebak tali-rasa pating kranteng. Ija ing kono ikoe doenoengé poengkasané tali-rasa mripat. Ana pérangané klasoetan-djala kang akèh banget poetjoeking tali-rasa. Ikoe pérangan kang „keren” ḍewé, tegesé: manawa wajangané barang kang dineleng toemiba ing kono, barang maoe katon ing satjeta-tjetane. Kosok baliné: ana pérangan kang „kalis” ing sorot, jaikoe ing panggonan loemeboené tali-rasa ing mripat. Ikoe ora kena kanggo ndeleng.

c. Banjoe kiṭer-kiṭer isining boenderané mripat. Boenderaning mripat ikoe kebak banjoe kiṭer-kiṭer nrawang. Boenderaning mripat ing sisih ngarep legok. Ing legokan kono ing samboeriné manik, ana djasad atos nrawang lan bening mémper beling, wangoené kaja ketjik, kapara trépés ing ngarep, mblenḍoek ing boeri djenengé soerjakanta. Soerjakanta lan banjos kiṭer-kiṭer [ 29 ] [ 30 ]ikoe kanggo nekak-nekoek lakoening sorot soepaja bisa nganakaké gambaring barang kang dineleng, toemiba ing klasoetandjala. Sorot lan roepané barang maoe bandjoer toemama ing poetjoeking tali-rasa mripat, teroes ditoenḍakaké nganti tekan telenging sarap : wong weroeh. Soerjakanta bisané loewih mblenḍoek lan bisa loewih trépés, manoet doh-tjeḍaké barang kang dideleng. Wong kang tjatjad soerjakanṭané marga kemblenḍoeken oetawa ketrépésen sok bandjoer koedoe nanggo katja mripat (dipriksakaké marang ḍokter ḍisik).

Nganggo tesmak idjo, biroe, mantjawarna,
kang preloené moeng gawé oendaking roepa,
mesṭi digegoejoe toer roesak kang nétra.

5. Pangroengoe (koeping).
a. Goḍoh lan broemboengan-koeping. Koeping ikoe praboté djaba woedjoed goḍoh lan broemboengan. Goḍoh ikoe lemes, sebab baloengé prasasat baloeng-nom kabéh. Broemboengan-koeping kalapis ing koelit oemés, kaṭoekoelan ing woeloe. Goḍoh lan broemboengan-koeping kanggo nadahi swara. Broemboengan koeping lan djegoḍahan-koeping ing djero kaelet-eletan ing kenḍangan-koeping, woedjoed klasoetan tipis, lemes, tansah teles dilengani nganggo djasad kang diwetokaké koelit oemes kang nglapis broemboengan-koeping.
b. Djegoḍahan-koeping (djegodahan-tengah). Djegoḍahan-tengah ana ganḍéngané karo gorokan sarana broemboengan. Kang mangkono ikoe ndjalari timbanging panetelé hawa ing kenḍangan-koeping sisih djaba lan djero. Keḍering hawa kang marga saka keḍering barang, ditaḍahi goḍoh, dilebokaké oeroet broemboengan-koeping, toemama ing kenḍangan-koeping, toemoenḍa ing baloeng-koeping teteloe kang tinemoe ing djegoḍahan-koeping. Baloeng teteloe maoe wangoené ana sing mémper paloe, ana kang kaja paron, lan sing boeri ḍéwé mémper sanggaweḍi. Garaning baloeng-paloe némplék ing kenḍangan-koeping, déné pantjadaning baloeng-sangga-weḍi ganḍéng karo pérangan ing djero, wangoené londjong (lawangan-londjong). Keḍering hawa kang toemandoek ing lawangan-londjong bandjoer ditoenḍakaké tekan ing banjoe-pangroengoe. [ 31 ] [ 32 ]c. Panasaran. Piranti ngroengoe kang doemoenoeng ing djero déwé (ing baloeng parang) woedjoedé pating tjlekoetek mbingoengaké, moelané diarani panasaran, ikoe empoek, aloes, ana baloengé sawatara, isi djasad tjoewèr. Panasaran ana pérangané: 1. èmpèr mawa lawangan londjong, 2. broemboengan teloe paḍa mlengkoeng, 3. omah kéjong. Pérangan teloe ikoe ing djero kebak prențilan poengkasaning tali-rasa-pangroengoe.

Djasad tjoewèr (banjoe pangroengoe) kang ngèbeki pérangan teloe maoe manawa obah kena keḍering hawa, bandjoer nggepok prențilan poengkasané tali-rasa-pangroengoe, toemoenda ing telenging sarap: wong ngroengoe.

_______

Endeg-enḍeg kang aran tjoerek,

Wadjib énggal-énggal binoesek.
Moeng baé dèn prajitna, ngati-ati,

Jwa kongsi gawé lara, anatoni.

_______

[ 33 ]XII. PITAKONAN.

Ragangan.
1. Apa goenané ragangan? 2. Kaprijé pamérangé? 3. Aranana baloeng-baloengé lengen! 4. Lengen ganḍéng karo gemboeng sarana apa? 5. Ing saḍoewoering panggonan ganḍếngế lengen karo gemboeng, ana baloeng apa? 6. Aranana baloeng-baloeng kang moedjoedaké gelangan-poenḍak! 7. Ing ngendi gelangan ikoe sing ora gaṯoek? 8. Ing ngarep sadjatiné ija ora gatoek, nanging ana baloeng kang soemelap. Baloeng apa? 9. Aranana baloeng-baloengé sikil! 10. Ngaranana baloeng oegel-oegel-sikil sidji baé! 11. Sikil ganḍèng karo gemboeng sarana apa? 12. Aranana baloeng-baloengé gelangan-tjeṯik! 13. Baloeng apa kang soemelap ing gelangan-tjețik ing sisih boeri?
Sirah.
1. Kaprijé pamérangé baloeng-baloeng tjoemploeng? 2. Aranana baloeng-baloengé patak! 3. Kaprijé wangoené baloeng-baloeng ikoe? 4. Pada geganḍéngan moedjoedaké apa? 5. Apa kang tinemoe ing djeroné? 6. Ḓasaring djegoḑahan maoe ana apané, kanggo apa? 7. Aranana baloeng-baloengé rai? 8. Baloeng-ilat kaprijé? 9. Kaprijé ganḑẻngé baloeng-baloeng sirah? 10. Toemraping baji kaprijé? 11. Baloeng wang ngisor ganḑẻng karo baloeng apa lan kaprijé ganḑèngé?
Gemboeng.
1. Baloeng-baloeng gemboeng ana pira? 2. Kaprijé pamérangé oela-oela? 3. Baloeng werit soemelap ing ngendi? 4. Broemboengan-oela-oela ikoe apa, isi apa? 5. Ikoe ganḑẻng karo djegoḑahan apa? 6. Gegelan endi kang tjongatané boeri dawa? 7. Tjongatané gegelan goeloe ing ngiringan kaprijé? 8. Iga ana pirang pasang, kaprijé pamérangé manoet ganḑẻngé ing ngarep? 9. Apa kang tinemoe ing djegoḑahan-ḑaḑa? 10. Dadi iga ikoe kanggo apa? Lan kanggo apa manèh? 11. Tjritakna: baloeng ḑaḑa! 12. Gawénen adjeg: mlakoe lan loenggoeh djedjeg! İkoe apa karepé ?
Atik-atikan.
1. Apa kang diarani atik-atikan? 2. Baloeng loro ganḑẻng nganakaké atik-atikan ikoe sing sidji kaprijé, sidjiné kaprijé? 3. Ngaranana aṭik-aṭikan loro manoet obahé, terangna kaprijé obahé lan ngaranana toelaḍané! 4. Ngaranana aṭik-aṭikan kang obahé warna loro! 5. Moerih koewaté, aṭik-aṭikan ikoe ana apané? 6. Keslijo oetawa ketjețit ana warna loro. Terangna.

[ 34 ]V. Daging.

1. Daging lan baloeng paḍa déné piranti kanggo ngobahaké. Apa bédané? 2. Bisa nganakaké obah ikoe saka apa? 3. Apa tegesé daging pasangan, apa tegesé daging lamban? 4. Tjritakna, kaprijé: makartiné daging pasangan? (nganggo toelaḍa). 5. Ngaranana toelaḍané daging warna loro ikoe! 6. Daging oega kena kapérang manèh dadi rong golongan. Kaprije terangé? Ngaranana toelaḍané! 7. Apa karepé olah-raga? 8. Anggoné ngolah sarana apa? 9. Pangolahé koedoe laras. Apa tegesé ikoe?

VI. Piranti-piranti ing djero.
1. Ing gemboeng ana djegoḍahan loro. Aranana! 2. Apa sing minangka let-leté? 3. Kaprijé wangoené let-let ikoe? Lan satemené bangsa apa? Dadi bisa apa? 4. Apa kang tinemoe ing djegoḍahan-ḍaḍa? 5. Apa sing tinemoe ing djegoḍahan weteng ? 6. Piranti-piranti ing djero ikoe endi sing kena ko-toedingi ing awakmoe, toedingana prenahé!

VII. Pangedjoeré pangan.
1. Kadjaba banjoe, pangan ikoe kang preloe ana teloe. Aranana !2. Ngaranana pangan kang akèh pérangané djasad teloe ikoe! 3. Vitamine ikoe apa ? 4. Sing akèh-akèh pangan ikoe kari sațițik vitamine-né. Apa sababé? 5. Pangan sing endi kang isih akèh vitamine-né? 6. Apa kang mratakaké sarining pangan? 7. Pangan ikoe bisané dadi sari koedoe dikapakaké? 8. Sarana pitoeloengané apa? 8. Apa goenané oentoe? 9. Oentoe-nom ikoe apa? 10. Lah oentoe-tetep? 11. Apa bédané? 12. Apa pérangané oentoe? 13. Lapisané ana warna pira? 14. Ing djero oentoe ikoe bolong. Bolongan iki panggonan apa? 15. Kaprijé anggoné mérang-mérang oentoe lan bam? 16. Klandjer ngetokaké apa? Kanggo apa? 17. Aranana klandjer-klandjer kang wis kosinaoe, iloené ngloeloehaké pangan sing endi! 18. Ing ngendi panggonané klandjer-klandjer maoe? 19. Tjritakna tjekak-aos: pangan wiwit diemplok nganti poengkasan (ngélingana iloe-iloe kang ngloeloehaké pangan, ing ngendi loeloehé l.s.p.).

VII. Ambekan.
1. Apa tegesé: ambekan? 2. Zuurstof ikoe kanggo apa? 3. Apa kang mratakaké zuurstof ? 4. Zuurstof ing hawa ana pirang %? 5. Panasing awaké wong sing koewarasan) ana pirang graad? 6. Kaprijé teka awak ndoewèni panas? 7. Apa „awoening” bong-bongan ing awak? 8. „Awoe” maoe ilangé katoet apa? 9. Ngetokaké napas (ngempos) katoetan banjoe. Apa kowé bisa njatakaké? 10. Panasing awak ana sing malih dadi apa? [ 35 ]11. Apa pirantinė ambekan? 12. ngendi lan kaprijé lira- liroening gas loro. nurstot lan koolzur ? 13. Hawa saka djaba bisa mleboe ing keboek, lan hawa bisa metoe saka keboek ikoe marga apa? 14. Tjritakna: melar-mingkoesing djegodahan dada (iga lan kenḍangan-tengah)! 15. Iki terangna: ambekan koedoe metoe ing iroeng, mangan adja karo goeneman!

IX. Lakoening getih.

1. Ing ngendi panggonané djantoeng? Sapira gedéné? Minangka apané lakoening getih? Kaprijé pamérangé? Kagolong daging sing endi? 2. Otot-getih ikoe apa? Kapilah dadi pira? 3. Apa kowé ngreti, apa sababé, déné sentong-kiwaning djantoeng lan otot-getih kang metoe saka kono kandel déwé pageré? 4. Getih ikoe banjoené pirang %? 5. Apa pérangané lijané? 6. Gas apa kang tinemoe ing getih? Gas ikoe kamot ing apa? 7. Ing ngendi pabrikė pringkilan-abang? Lan ing ngendi pabrikė pringkilan-poetih? 8. Apa goenané pringkilan loro ikoe? 9. Apa tegesé getih „diresiki". 10. Apa mesti otot-mleboe isi getih „reged" otot-getih-metoe isi getih „resik"? 11. Gawéa tjengkorongan djantoeng lan otot-otot-getih, wènèhana panahan menjang endi lakoené getih. 12. Jèn kowé mentas mlajoe, kaprijé lakoening getihmoe, kaprijé ambekanmoe, kaprijé panasing awakmoe?

XI. Sarap-sarap.

1. Telenging sarap kena kapérang dadi loro manoet wewengkoné, jaikoe apa? 2. Oetek kapérang dadi pira? 3. Oetek karo soengsoem-oela-oela apa ana gandengé? Apa djenengé ? Ing ngendi? 4. Anané „obah" marga ana apa? 5. Saka daja-djaba toemama ing pérangané awak, oewong bandjoer bisa apa? 6. Apa pagawéané tali-rasa? 7. Ngaranana toelaḍa kang mboektèkaké „gandèngé" pentol-sarap karo oetek! 8. Ngaranana daging kang dadi wewengkoné oetek lan soengsoem-oela-oela! Oega kang winengkoe ing pentol-sarap. 9. Tjritakna „lakoené" daja-djaba lan préntah manawa sikilmoe kepidak!

XI. Pantjadrija.

1. Aranana pantjadrijamoe sapraboté ! 2. Pangrasa ikoe kena kanggo ngrasakaké roepa-roepa, oepamané apa? 3. Kaprije pamérangé koelit? 4. Apa kang tinemoe ing koelit-oemès ? 5. Lah ing waloelang? 6. Ing ngendi doenoengé pangenjam ? 7. Aranana goenané ilat! 8. Pangenjammoe „kerèn" endi, nalika dèk isih tjilik, apa saiki? (èlinga jèn kowé mangan lombok !). 9. Ing ngendi doenoengé poengkasaning tali-rasa pangganda? 10. Hawa [ 36 ]ana ing iroeng disaring, apa tegesé? 11. Apa kowé bisa nerangaké: manawa kowé pinoedjoe pileg, panggandamoe soeda landepé! 12. Apa praboté piranti kanggo ndeleng? 13. Apa goenané sidji-sidjiné? 14. Boenderaning mripat ana boentelé teloe, aranana, lan tjritakna sidji-sidjiné! 15. Manik moendak amba, jèn ...., dadi tjijoet, manawa ...... 16. Klasoetan-djala ana pérangané „sing kerèn”. Apa tegesé? Lah pérangan sing „kalis” keprijé? 17. Banjoe kiter-kitering mripat lan soerjakanța apagoenané? 18. Manawa kowé ndeleng barang sing adoh, soerjakantaning mripatmoe kaprijé? 19. Ana sawenèhing wong jèn matja, boekoené ditjeḍakaké banget. Ikoe tanda jèn...... 20. Trekadang ana wong koedoe doewé tesmak warna loro (gelasé oetawa katjané warna loro). Apa kowé bisa nerangké? 21. Apa goenané godoh lan broemboengan-koeping? 22. Kendangan-koeping matesi apa? 23. Paneteling hawa ing djaban lan djeron koeping bisa timbang, sabab ...... 24. Djegoḍahan-tengahing

koeping ana baloeng-pangroengoe teloe, aranana! Ikoe noendakaké swara saka endi tekan endi? 25. Apa pérangané,,panasaran?" 26. Ing ngendi doenoengé poengkasaning tali-rasa-pangroengoe. 27. Banjoe-pangroengoe ikoe apa? 28. Tjritaa: ana barang moeni mak dèr nganti keproengoe ing koepingmoe! [ 37 ]

UNIVERSITAS SANATA DHARMA
UPT PERPUSTAKAAN
POS 29 TELP.(0274)3301,352,92383
YOGYAKARTA 55002
NV:2637/PSD2 /VII 195

TANGGAL: 9-7 '96